ایرانویج


471210

زبان خوارزمی

زبان خوارزمی   زبان خوارزمی مانند زبان سغدی و پهلوی (پارسی میانه) از شاخه‌ی زبان‌های ایرانی میانه است و از نگر گیتی‌شناسی نیز در گستره‌ای میان سخنگویان زبان پارسی میانه و سغدی جای می‌گرفته است. چم خوارزم در زبان پارسی کهن و در سنگ‌نبشته‌ی داریوش بزرگ هخا سرزمین خوارزم به گونه‌ی «اووآرَزمیَه» (uvārazmiya) نوشته شده و در اوستایی خوایی‌ریزم (xvairizem) است. این نام در زبان پهلوی به شکل خوارزم درآمده و به همین ترتیب وارد زبان پارسی نو شده است. در نوشته‌های یونانی خورَسمیه (chorasmia) نوشته شده است. از دید ریشه‌شناسی، آن را از دو بخش «خواره» + «زمیه» دانسته‌اند. مک‌کنزی معنای بخش اول را پایین و فرودست (مانند «خوار») و زاخائو آن را پرورنده (nourishing) دانسته‌اند. بخش دوم نیز همان «زمین» است. پس خوارزم یعنی سرزمین پرورنده یا سرزمین فرودست. سرزمین خوارزم در آسیای میانه و در خاور دریای گرگان (کاسپین) قرار داشته است. برخی سرزمین خوارزم را همان «آریانه وییجه» یا «ايرانويج» (ویژه‌ی ایرانیان/آریاییان) دانسته‌اند اما گراردو نیولی (gherardo gnoli)، ایران‌شناس ایتالیایی، این نظریه را نمی‌پذیرد. سرزمین خوارزم امروزه بخشی از جمهوری ازب تان شده است. خوارزمیان از تیره‌های ایرانی بودند و از همان زمان هخا ان بخشی از بودند و به ویژه در سوارکاری بسیار ورزیده بودند و بخشی از سواره‌نظام هخا ان بودند. فرتور زیر از کتاب هخا ان اسواری خوارزمی را نشان می‌دهد: اسوار خوارزمی در زمان هخا ان خوارزمیان و زبان خوارزمی دوران ی خوارزمیان در دوران پس از نیز هم چنان بخش مهمی از فضای فرهنگی و ایران بودند. محمد پسر موسای خوارزمی، ریاضیدان برجسته‌ی ایرانی، با کتابش به نام «الجبر و المقابله» پایه‌گذار و سامان‌دهنده‌ی علم جبر شد و شیوه‌ی حل مسئله‌اش امروزه در اصطلاح «الگوریتم» (الخوارزمی) ماندگار و زبانزد شده است. پس از خوارزمی، یکی از نامدارترین ایرانیان اهل خوارزم ابوریحان بیرونی (زاده: ۳۶۲ ق/ ۳۵۲ خ. / ۹۷۳ م. درگذشته ۴۴۰ ق / ۴۲۷ خ. / ۱۰۴۸ م.) است که در کتاب «آثار الباقیه» به این پیوستگی تیره‌ی خوارزمیان با دیگر ایرانیان تاکید کرده است: «و أما اهل خوارزم، و ان کانوا غصناً من دوحه الفُرس»: یعنی «و مردم خوارزم، آنان شاخه‌ای از درخت استوار پارسیان (ایرانیان) هستند». ابوریحان بیرونی در همین کتاب چون زبان مادری خودش خوارزمی بوده است واژه‌های فراوانی به ویژه نام ماه‌ها و روزهای هفته و جشن‌ها را به زبان خوارزمی نیز آورده است. در کتاب دیگر خود به نام « فهیم» هم نام ستارگان و جرم‌های آسمانی را نیز به زبان خوارزمی آورده است. ابوریحان یادآوری می‌کند که مردم خوارزم خط و زبان خود را داشتند و کتابخانه و کتاب‌های فراوانی به زبان خوارزمی وجود داشت. درباره‌ی رفتار فاتحان عرب با زبان و خط خوارزمی می‌گوید: «وقتی قتیبه بن مسلم باهلی، حجاج، بار دوم به خوارزم رفت و آن را باز گشود هر را که خط خوارزمی می‌نوشت و از تاریخ و علوم و اخبار گذشته آگاهی داشت از دم تیغ بی‌دریغ در امان نمی‌گذاشت و هیربدان قوم را ی ر هلاک نمود و کتاب‌هایشان همه بسوزانید و تباه کرد تا آن که مردم رفته رفته اُمّی ماندند و از خط و کتاب بی‌بهره گشتند و اخبار آنان فراموش شد و از میان رفت.» این رخداد در زمان حجاج پسر یوسف ثقفی یعنی در سال ۱۲۰ هجری پیش آمده است. ایرانی دانشمند دیگر که از سرزمین خوارزم برخاسته است ابوالقاسم محمود زَمَخشَری (زاده: ۴۶۷ ق./ ۴۵۳ خ. / ۱۰۷۴ م. درگذشته: ۵۳۸ ق./ ۵۳۲ خ./ ۱۱۴۳ م.) است اهل روستای زمخشر در خوارزم. چون وی مدتی در کنار خانه‌ی کعبه زندگی می‌کرد به «جارالله» (همسایه‌ی خدا) مشهور شد. زمخشری کت در تفسیر قرآن دارد به نام «کشّاف» (رازگشاینده) که از مهم‌ترین و معتبرترین کتاب‌های تفسیر است. حافظ در غزلی می‌گوید: بخواه دفتر اشعار و راه صحرا گیر چه وقت مدرسه و بحث کشف «کشّاف» است؟ زمخشری کتاب دیگری دارد در صرف و نحو زبان عربی به نام «مقدمهالادب». این کتاب نیز جزو کتاب‌های مهم در صرف و نحو بوده است. سعدی در گلستان می‌گوید وقتی به کاشغر (در چین) رفته بود جوانی را دید که «مقدمه‌ی نحو زمخشری در دست داشت.» زمخشری در کتاب مقدمه الادب نیز بخش‌هایی را در زیر متن عربی به زبان خوارزمی هم نوشته شده است. ایرانی سومی که از او نوشتار به زبان خوارزمی بر جا مانده است مختار زاهدی غَزمینی است (درگذشته ۶۵۸ ق./ ۶۶۵ خ./ ۱۲۸۶ م.) اهل روستای غزمین خوارزم. وی کت به نام «قُنیه المُنیه» دارد. در این کتاب نیز نوشتارهایی به زبان خوارزمی یافت می‌شود. زبان خوارزمی در دوران ما زبان خوارزمی اندک اندک و به ویژه با آمدن ترکان به سرزمین خوارزم و کشتار ایرانیانِ خوارزمی به فراموشی رفت و ترکی جای آن نشست. نخستین کوشش علمی در زمینه‌ی بازشناسی زبان خوارزمی در سده‌ی بیستم پس از جنگ جهانی دوم منتشر شد. در سال ۱۹۵۱ م./ ۱۳۳۰ خ. ولید توغان (z. v. togan) کتاب «مقدمه الادب» را با ترجمه‌ی خوارزمی آن در کت با عنوان « ‌ی یکم سندهایی درباره‌ی فرهنگ خوارزمی» (documents on khorezmian culture, pt. 1: muqaddimat al-adab, with the translation in khorezmian) در استانبول منتشر کرد. یکی از انی که در زمینه‌ی زبان خوارزمی کارهای مهمی انجام داده است ایران‌شناس نامدار و ر برونو هنینگ (walter bruno henning) است. هنینگ در سال ۱۹۵۱ م./ ۱۳۳۰ خ. مقاله‌ای به نام «زبان خوارزمی» منتشر کرد. وی چهار سال پس از آن در سال ۱۹۵۵ م./ ۱۳۳۴ خ. مقاله‌ای به نام «ساختار فعل در زبان خوارزمی» منتشر کرد. مقاله‌ی بعدی هنینگ ده سال پس از آن یعنی در سال ۱۹۶۵ م./ ۱۳۴۴ خ. و با عنوان «سندهای خوارزمی» منتشر شد. هنینگ در سال بعد، از مرخصی گرفت تا کار روی فرهنگ خوارزمی را به پایان برساند. اما متاسفانه در سال ۱۹۶۷ م. /۱۳۴۶ خ. زمین خورد و پایش ش ت و بر اثر آن درگذشت. فرهنگ ناتمام وی را دیوید نیل مک‌کنزی در سال ۱۹۷۱ م./ ۱۳۵۰ خ. منتشر کرد. و ر برونو هنینگ در سال ۱۹۶۸ م./ ۱۳۴۷ خ. یک آلمانی به نام یوهان بنتزینگ (j. benzing) کت چاپ کرد به نام «مواد زبانی خوارزمی و دستنویس مقدمه الادب زمخشری» (das chwaresmische sprachmaterial einer handschrift der muqaddimat al-adab von zamaxshari). مک‌کنزی در سال ۱۹۷۰ م./ ۱۳۴۹ خ. نقد مفصلی بر این کتاب نوشت که آن را می‌توانید در این نشانی در تارنمای ارزشمند آذرگشنسپ بخوانید. بنتزینگ در سال ۱۹۸۴ م./ ۱۳۶۳ خ. نیز کت به نام «نمایه‌ی واژگان خوارزمی» (chwaresmischer wortindex) منتشر کرد. پس از مرگ نابهنگام هنینگ، مک‌کنزی و هلموت هومباخ (helmut humbach) نقش مهمی در پژوهش در زمینه‌ی زبان خوارزمی داشتند. در سال ۱۹۹۰ م./ ۱۳۶۹ خ. کت از مک‌کنزی منتشر شد به نام «عنصرهای زبان خوارزمی در قنیه المنیه» (the khwarezmian element in the qunyat al-munya). مک‌کنزی در کار آماده‌سازی فرهنگ کامل خوارزمی بود اما این کار نیز پس از مرگ وی در سال ۲۰۰۱ م./ ۱۳۸۰ خ. ناتمام ماند. هلموت هومباخ هم در کتاب «انبارگ زبانیک ایرانیک» (compendium linguarum iranicarum) چاپ سال ۱۹۸۹ م./ ۱۳۶۸ خ. در ویسبادن آلمان به ویراستاری شمیت (r. schmitt) بخش زبان خوارزمی را فراهم کرده است. خاستگاه برای نوشتن این مطلب از مقاله‌ی مک‌کنزی درباره‌ی زبان خوارزمی در دانشنامه‌ی ایرانیکا بهره برده‌ام. گفتنی است که در سال ۱۳۸۷ خ./ ۲۰۰۸ م. آقای یدالله منصوری، پژوهشگر گروه زبان‌های ایرانی فرهنگستان زبان و ادب پارسی، مقاله‌های یاد شده در بالا را ترجمه و در کت منتشر کرد: نام کتاب: ده گفتار درباره‌ی زبان خوارزمی مترجم: یدالله منصوری ناشر: انتشارات طهوری سال: ۱۳۸۷ خ. صفحه: ۲۳۹ صفحه این کتاب شامل ترجمه‌های مقاله‌های زیر از هنینگ و مک‌کنزی و هومباخ و نیولی است: ۱- «ساختار فعل خوارزمی» (the structure of the khwarezmian verb) اثر هنینگ ۲- «زبان خوارزمی» (the khwarezmian language) اثر هنینگ ۳- «اسناد زبان خوارزمی» (the choresmian documents) اثر هنینگ ۴- «ماده‌های فعل ایمپرفکت [!] خوارزمی» (khwarezmian imper­fect stems) اثر مک‌کنزی (ترجمه‌ی درست‌تر: ستاک‌های فعل ناکامل در زبان خوارزمی) ۵- «زبان خوارزمی و اوستایی» اثر مک‌کنزی (نام مقاله‌ی انگلیسی را نیافتم) ۶- «زبان خوارزمی در کتاب‌های فقهی» اثر مک‌کنزی ۷- «زبان خوارزمی» اثر مک‌کنزی ۸- «واژه‌بست‌ها در خوارزمی» اثر مک‌کنزی ۹- «زبان خوارزمی» اثر هومباخ ۱۰- «نکاتی دیگر درباره‌ی فرضیه‌ی خوارزمی» اثر گراردو نیولی (   http://parsianjoman.org/?p=5146gherardi gnoli
523732

ایران پیش ارتاریخ -کهن دیارا

  ایران در دوره پیش از تاریخ خود به سه دوره تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از: ۱- پارینه‌سنگی (عصر حجر قدیم). ۲- فرا پارینه سنگی. ۳- نوسنگی (عصر حجر جدید). در ایران تپه‌های باستانی بسیاری از دوره نوسنگی باقی مانده‌است از جمله تل با ٍ جری ٍ موشکی و... در فارس ٍ تپه شوش ٍ چغا بنوت ٍ چغا میش و... در خوزستان، گنج دره، سراب و آسیاب در کرمانشاه و در دیگر نقاط ایران. دوران پارینه سنگی ایران به سه دوره پارینه سنگی آغازین، میانی، پایانی و یک دوره کوتاه بنام فرا پارینه سنگی تقسیم می‌شود. فرهنگهای مرتبط با پارینه سنگی قدیم ایران شامل فرهنگ ساطور ابزار الدوان و فرهنک تبر دستی آشولی هستند. کهنترین شواهد این دوره که مربوط به فرهنگ الدوان است در اطراف رود خانه کشف رود در شرق مشهد یافت شده‌است. این شواهد شامل تعدادی ابزار سنگی ساخته شده از کوارتز است که شامل تراشه و ساطور ابزار هستند. طبق نظر کاشفین این مجموعه حداقل ۸۰۰ هزار سال قدمت دارد. از فرهنگ آشولی نیز مدارک بیشتری در شمال غرب و غرب کشور بدست آمده‌است. برخی از مکانهای مهم شامل گنج پر در رستم آباد گیلان، شیوه تو در مهاباد، پل باریک در هلیلان ایلام هستند. از دوران پارینه سنگی میانی که فرهنگ ابزار سازی آن موستری گفته می‌شود، شواهد بیشتری در غارها و پناهگاهها یافت شده‌است که اغلب مربوط به زاگرس مرکزی هستند. این دوره از حدود ۲۰۰ تا ۱۵۰ هزار سال پیش شروع شده و تا حدود ۴۰ هزار سال پیش ادامه داشته‌است. انسان‌های نئاندرتال در این دوره در ایران می‌زیستند که بقایای اسکلت آنها در غار بیستون یافت شده‌است. مکانهای مهم این دوره غارهای بیستون، ورواسی، قبه و دو اشکفت در شمال کرمانشاه، قمری و گر ارجنه در اطراف م آباد، کیارام در گرگان، نیاسر و کفتار خون در کاشان، قلعه بزی در اصفهان و میرک در سمنان است. دوران پارینه سنگی جدید ایران از حدود ۴۰ هزار سال پیش آغاز و تا حدود ۱۸ هزار سال پیش ادامه یافته که مقارن با مهاجرت انسان هوشمند جدیدی به ایران است. آثار این دوره در اطراف کرمانشاه، م آباد، مرو دشت و کاشان یافت شده‌است. فرهنگ ابزار سازی این دوره تیغه و ریز تیغه برادوستی است. آثار دوره بعدی فراپارینه سنگی در غرب زاگرس و شمال البرز بدست آمده که فرهنگ زرزی خوانده می‌شود. نین ایران را قبل از رسیدن ایرانیان می‌توان زیر عنوان کلی کاسپین که دریای خزر بنام آنهاست جمع نمود، کاسپینها کشاورزی می‌ د. این مردم نخستین کشاورزان جهان بوده‌اند و کشاورزی از سرزمین آنها به خاکهای رسوبی رودخانه‌های سند و سیحون و جیحون و دجله و فرات رسیده‌است. در دوران نوسنگی در برخی نواحی آسیای غربی (خاورمیانه)، انسان از مرحله جمع‌آوری و شکار به مرحله کشت و اهلی برخی جانوران، انتقال یافت . ورود آریاییها یه ایران واژه آریا که معنای آزاده، شریف و بزرگوار می‌دهد به قومی از نژاد هندواروپایی گفته می‌شدکه نیاکان مردمان سرزمینهای ایران، بخشی از آسیای میانه و هندوستان و بخش‌هایی از اروپاهستند. (البته گسترهٔ تاریخی این دو سرزمین که در برگیرندهٔ بخش‌هایی از شبه قارهٔ هند، آسیای میانه، خاور میانه و آسیای کوچک امروزین است). درباره خاستگاه آریائیان که در نوشته‌های کهن اوستا از آن به نام ايرانويج نام برده شده‌است چند دیدگاه طرح شده‌است. آریائیان حدود دوهزار سال پ. م. به شکل قبیله‌های کوچک در دورترین نقطه شرقی فلات ایران و در مغرب فلات پ و برخی معتقدند آنها در شمال کوههای هندو کش و یا در روسیه اطراف دریاچه آرال می‌زیستند.[۱۱] اینان زبان و آداب و رسوم مشترکی داشتند. در دوران باستان، اقوام هندی و ایرانی (آنان که به زبان‌های هند و ایرانی سخن می‌گفتند) خود را آریایی می‌نامیدند. نمونهٔ این اشاره‌ها را می‌توان در اوستا، سنگ‌نبشته‌های هخا و متن‌های کهن هندو (مانند ریگ‌ودا) دید. بعدها، باافزایش تعداد اعضا، این قبایل ناچار به مهاجرت شدند و به نواحی شرق و غرب و جنوب سرزمین اصلی خود کوچ د. دلیل اصلی مهاجرت آنها مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد دشوار شدن شرایط اقلیمی و کمبود چراگاه‌ها، از دلایل آن باشد. مهاجرت آریائیان به فلات ایران یک مهاجرت تدریجی بوده و در دوره‌های مختلفی صورت گرفته‌است که در پایان دوران نوسنگی (۷۰۰۰ سال پ.م.) آغاز شد و تا ۴۰۰۰ پ.م. ادامه داشته‌است. آریاییان ن سرزمین‌هایی هستند که از دورترین مرزهای شرقی هندوستان تا اروپا امتداد دارد. به همین جهت به آنان نژاد هندو-اروپایی گفته می‌شود. نخستین آریایی‌هایی که به ایران آمدند شامل کاسیها (کانتوها - کاشی‌ها)، لولوبیان و گوتیان بودند. کاسی‌ها تمدنی را پایه گذاری د که امروزه ما آن را بنام تمدن تپه سیلک می‌شناسیم. لولوبیان و گوتیان نیز در زاگرس مرکزی اقامت گزیدند که بعدها با آمدن مادها بخشی از آنها شدند. سه گروه بزرگ آریایی به ایران آمدند و هر یک در قسمتی از ایران سکنی گزیدند: مادها در شمال غربی ایران، پارسها در قسمت جنوبی و پارت‌ها در حدود اسان امروزی. نخستین دسته از آریاییان که در نواحی غرب ایران موفق به تشکیل حکومت شد، قوم ماد بود. پارسها، قوم دیگر آریایی، ابتدا در نواحی شمال و غرب ایران ن شدند و سپس به تدریج به سوی جنوب کوچ د. پارس‌ها شاهنشاهی هخا ان را بر پا د. پارت‌ها، دیگر قوم آریایی، ابتدا در نواحی شرقی حدود ماورالنهر می‌زیستند. آنان موفق به تشکیل شاهنشاهی اشکانی شدند. تورانیها و سکاها نیز از اقوام آریایی بودند که از سوی شمال به سرزمین ایران وارد شدند. این اقوام تمدنی پایین تر از دیگر اقوام آریایی داشتند. دسته‌ای از سکاها که از راه قفقاز به داخل ایران راه یافتند، ابتدادردامنه کوههای زاگرس جای گرفتند. اما بعدها به س تان رفتند و آن سرزمین را به کانون تمدنی بزرگ، (شهر سوخته زابل) بدل ساختند. بیشتر افسانه‌های شاهنامه، درمیان قوم سکا و سرزمین ایشان که س تان و بعدها سیستان خوانده شد اتفاق افتاده‌است. یکی از دیدگاه‌ها می‌گوید که آریائیان در حدود هشت‌هزار سال پیش در جنوب سیبری و در اطراف دریاچه آرال می‌زیستند که با مهاجرتی که به طرف جنوب داشتند بخشی به هند و افغانستان و بخشی نیز به طرف کوههای قفقاز حرکت کرده‌اند که قوم‌های ماد و پارس از کوهها گذشتند و در اطراف دریاچه ارومیه سکنی گزیداند و بخش دیگری به سمت اروپا حرکت د. دیدگاه دیگر آناتولی؛ آذرآبادگان؛ قفقاز و... را خاستگاه نخست این قوم می‌داند.تازه‌ترین دیدگاه در این باره را جهانشاه درخشانی طرح کرده‌است. درخشانی خاستگاه این قوم را بستر کنونی خلیج فارس می‌داند که در دوران یخبندان بی آب بوده و پس از بالا آمدن آبهای دریای آزاد آریاییان به تدریج به فلات ایران و پهنه‌های میان‌رودان تا فلسطین کوچ کرده‌اند و تمدن‌های آغازین آن دیارها را بنیاد گذارده‌اند. بر پایه همین دیدگاه پهنه‌های شمالی نمی‌توانسته‌اند خاستگاه آریائیان بوده باشند زیرا هوای سرد دوران یخبندان امکان زیست در آن مناطق را نمی‌داده‌است. مادها تاریخچه ماد مادها قومی ایرانی از تبار آریایی بودند که قسمت اصلی سرزمین آنها شامل جنوب آذربایجان و قسمتهای دیگری در زاگرس وپایتخت آنها هگمتانه بود.اولین اطلاعات درباره آنها به سالنامه های آشوری شلمسر سوم در سال 836 پ م باز می گردد.آنها از سده هشتم پیش از میلاد تا ظهور سلسله هخا بر فلات ایران و فراسوی آن حکومت د.سکاها به دست کیا ار ش ت خوردند. او با آشور به جنگ پرداخت و برای مقابله با آنان با بابل هم پیمان شد. پس از اینکه آنها آشور را ش ت دادند بخت النصر حاکم بابلی که با نواده کیا ار عروسی کرده بود از ترس حملات مادها به سرزمینش در مرزهای شمالی سرزمین خود استحکامات نظامی فراوانی ب ا کرد.نهایتا ماد توسط هخا ان از بین رفت  شش قوم تشکیل دهنده اتحاد ماد عبارتند از: بوسیان،ستروخاتیان،بودیان،آریزانتیان،مغهاوپارتاکانیان در سال 728 پ م دیاکو نخستین پادشاه ماد سلسله ماد را بنیاد نهاد که نخستین شاهنشاهی آریایی تبار ایران بود در سال 614 پ م ت ماد در حمایت از بابل به آشور حمله کرد و حکومت آشور را منقرض کرد . پس از آن کشور لیدیه را فتح د   از بعد عمده ترین عامل پیدا یش اتحادیه ماد ، سپس ت وبالا ه تشکیل پادشاهی آنها را می توان در گریهای آشوریان به سرزمین آنها دانست. مادها برای احراز مبارزه را آغاز د و نه تنها خود را از زیر یوغ حملات آشور رهانیدند بلکه ت آشور را نیز منقرض د از نظر فرهنگی دوران مادی را میتوان حاصل تکامل فرهنگی دانست که از هزاره سوم پیش از میلاد در جای جای فلات ایران رشد کرده بود و سرانجام به صورت پیام مشترک در آمد .خانواده مادی بر اساس پدر سالاری و چند همسری اداره میشد و آنها با طلا مفرغ و الکترون آشنا بودند. خانه های مردم به صورت یک طبقه با زوایای قایمه بود که ایوانی در جلوی خانه ایجاد شده بود. تا زمانی که ماد به آشور اج میداد مهمترین اجش شامل اسبهای نژاد نسا میشد.آنها به اسب اهمیت زیادی میدادند  دیاکو دیاکو در سال 728 پ م به شاهی رسید و شهر هگمتانه را پایتخت خویش قرار داد او 53 سال پادشاهی کرد. از 708 پ م تا 655 پ م . نام شهر امدانه=همدان پیش از این در کتیبه های تیگلات پلسر اول آمده است. دیاکو این شهر را رونق بخشید. تنها خطری که در این زمان دیاکو را تهدید میکرد حملات پراکنده آشوریها به اللیپی= کرمانشاه بود و بقیه نقاط مملکت او در آرامش بسر میبرد. او اجش را به موقع میپرداخت و در گیری آشور و بابل و ایلام دیگر مجالی برای آشوریها برای حمله به ماد نوپا نمیگذاشت فرورتیش فرورتیش پسر دیاکو، در سال 675 پ م به سلطنت رسید. او قباییل زیادی را که درحدود ری ، اصفهان ، آذربایجان کرمانشاه ، کردستان و همدان بودند، به اطاعت در آورد .پس از 22 سال سلطنت ، در جنگ با آشور کشته شد.درزمان پادشاهی او مادها بر سرزمین پارس مسلط شدند. دلیل ش ت فرورتیش از آشوریها این بود که ماد را روستاییان نا آزموده تشکیل میدادند ولی یان آشور در جنگ با بابلیها یه خوبی تجربه نظامی داشتند و از جنگ افزارهای بزرگ استفاده می د . فرورتیش از فتح موفق سرزمین پارس به نیروی نظامی خود مغرور شده بود و همین باعث حمله به آشور شد ولی آشوربانیپال با موفقیت جلوی هجوم آنان را گرفت خشتر یته خشتریته از سال 653 پ م ی ماد را در دست گرفت و با ماناییها و سکاها بر ضدآشوریها متحد شد. او در سال 625 پ م درگذشت هووخشتره-کیا ار هوخشتره پسر خشتریته بود و در سال 625 پ م به حکومت رسید . او به ماد قدرت بخشید و با شاه بابل متحد شد.دخترش را به همسری پسر نبوپلسر پادشاه بابل در آورد.امتیس ،دختر هووخشتره که از پای کوه الوند به جلگه های کم ارتفاع بین النهرین رفته بود ، دچار افسردگی شد.پادشاه بابل دستور ساخت باغهای معلق بابل را داد که به صورت کوهی بود تا برای امتیس حکم کوهساران را داشته باشد.هووخشتره و نبوپلسر پس از دو سال جنگ در سال 612 پ م موفق به فتح ای آشور و نینوا شدند و ت آشور به نابودی کشیده شد.بر اساس لوحهای بازمانده از بنوپلسر حاکم بابل کل شهر نینوا با خاک ی ان شد و همه ایی که به آشوریها کمک کرده بودند نیز به این سرنوشت دچار شدند. سارا حاکم آشور خود و خانواده اش را در منی از آتش سوزاند تا به دست دشمنان نیافتند. البته هوخشتره پیش از این به نینوا حمله کرده بود و شهر را محاصره کرده بود ولی چون سکاها به آذربایجان و کردستان حمله کرده بودند مجبور شده بود نینوا را ترک کند. او در شمال دریاچه ارومیه از سکاها ش ت خورد و آنها 28 سال بر آذربایجان مسلط شدند تا آنکه هوخشتره به نیرنگی سران سکاها را در مهمانی در ح مستی به قتل رساند و از شر آنها راحت شد. پس از آن مادها و بابلیها با کمک هم توانستند بر نینوا پیروز شوند. هوخشتره پس از فتح آشور به کشور گشایی ادامه داد تا به مرز لیدی رسید و متوقف شد. شش ماه دو ت ماد و لیدی جنگیدند تا آنکه در سال 585 پ م وفی باعث وقفه در جنگ و سرانجام عقد قرارداد صلح شد. رود هالیس مرز دو کشور قرار داده شد .یک سال بعد شاه ماد درگذشت ایشتوویگ - آستیاگ ایشتوویگو در سال 585 پ م به پادشاهی رسید و در سال 550 پ م از کورش بزرگ ش ت خورد و ت ماد تبدیل به ت هخا شد. وی پسر هووخشتره بود. او با آرینیس خواهر قارون، شاه لیدیه ازدواج کرد . کورش هخا دختر زاد ایشتوویگو یعنی نوه او بود .ظاهرا شاه ماد منبع تاریخ ایران میخواست از قدرت نا محدود اشراف بکاهد و این عمل او باعث شد تا گا اگا فرمانده ش مخفیانه با کورش دوم (همان کورش بزرگ هخا ) هم پیمان شود و در حمله پارسها به ماد یان ماد به سمت پارسها پیوستند و ایشتویگو ش ت خورد و تسلیم کوروش شد. هخا ان (۳۳۰ - ۵۵۰ پیش از میلاد) نام دودمانی پادشاهی در ایران پیش از است. پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و تبار خود را به «هخامنش» می‌رساندند که سرکردهٔ خاندان پاسارگاد از خاندان‌های پارسیان بوده‌است. هخا ان، در آغاز پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند ولی با ش تی که کوروش بزرگ برایشتوویگو واپسین پادشاه ماد وارد آورد و سپس گرفتن لیدیه و بابل، پادشاهی هخا ان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو کوروش بزرگ از نوادگان(شاه انشان کیمن,کوروش یکم,کمبوجیه یکم) را بنیانگذار شاهنشاهی هخا می‌دانند. به پادشاهی رسیدن پارسی‌ها و دودمان هخا یکی از رخدادهای برجستهٔ تاریخ باستان است. اینان تی ساختند که دنیای باستان را به استثنای دو سوم یونان زیر فرمان خود در آورد. شاهنشاهی هخا را نخستین امپراتوری تاریخ جهان می‌دانند. پذیرش و بردباری دینی از ویژگی‌های شاهنشاهی هخا به شمار می‌رفت. خاویر آلوارز عیلام شناس معتقد است که آثار و نقش‌برجسته‌های موجود نشان می‌دهد که هخا ان هنر خود را در بخش معماری و نقش‌برجسته از عیلامی‌ها آموخته‌اند.    
1233806

مطالب جالب و خواندنی اینترنتی

مطالب جالب و خواندنی اینترنتی شماره  115 پیش نویس در اینجا تصویر زمین زیبای ما،  ع شماره 3300.    توجه 3:  مطالب وبسایت ارگ و وبلاگ گفتمان تاریخ،  توسط ده ها وبلاگ و وبسایت دیگر،  بصورت خ ر و یا دستی کپی پیس می شوند،  از این نظر هیچ مسئله ای نیست،  و باعث خوشحالی من است.  ولی عزیزان توجه داشته باشند،  که حتماً جهت پیگیر و نظر نوشتن درباره مطالب،  به اصل وبلاگ من مراجعه نمایند:  در اینجا  http://arqir.com. لوگو در جهت علم باشید نه عقیده،  ع شماره 1615. برگه 615 پیوست مطالب جالب و خواندنی اینترنتی است  سرقت علمی به شیوه غربی تصویر شاخص ی علمی،  از اینجا،  ع شماره 3297.       امروزه می دانیم که هزاران جلد کتاب ترجمه شده در بایگانی کلیسای واتیکان وجود دارد،  که نام پدید آورنده اثر بر روی آن درج نشده است.  اروپاییان آثار ترجمه شده ایرانیان را به نام خود به جهان عرضه د.  همچنین می دانیم برای مثال،  آثار عزیزالدین نسفی به لاتین برگردانده شده اند؛  و در این میان، اثر او نصیب چار داروین شد.  عزیزالدین نسفی،  نظریۀ تکامل را 800 سال پیش به گونه بسیار روشن،  بازگو کرده است:       . . . . آنگاه از عناصر و طبایع عروج می کنند،  و به نبات می آیند،  و اول صورتی که از صورت نبات پیدا می کنند،  صورت «طحلب (خزه)» است،  و این طحلب گیاهی سبز است،  که در آب ها پیدا می آید.  و به مراتب بر می آید و صورت نباتات و اشجار پیدا می کنند،  تا به حدی که شجر به حیوان نزدیک شود،  و همچون درخت ما،  و چندین هزار سال دیگر در این مرحله می باشند ... و اول صورتی که صورت جانوران پیدا می کنند،  صورت اطین است،  و این اطین کرمی سرخ و دراز و باریک است،  که در گل و زمین آبناک بود،  و به مراتب بر می آیند و صورت جانوران به تدریج پیدا می کنند،  تا به حدی که حیوان غیر ناطق به حیوان ناطق نزدیک می شود،  همچون ...  بوزینه و نسناس.  و چندین هزار سال دیگر در این مرتبه می باشند ... آنگاه از حیوان به انسان می آیند،  و اول صورتی که از صورت انسان پیدا می کنند،  صورت زنگیان‏‏‏ (سیاهپوستان) است... تصویر آرامگاه و کتاب عزیزالدین نسفی،  ع شماره 4774.       انسان کامل،  عزیزالدین نسفی، انتشارات طهوری، انجمن ایران شناسی فرانسه در تهران، چاپ هفتم، تهران 1384، رویه 389 (در بیان عروج)، هوشنگ گنجه ای.    ــ  اطلاع رسانی و کتابداری «کتاب ماه ادبیات و فلسفه »، بهمن 1378، شماره 28 (ص 34 تا 37)، کیوانی - مجدالدین.    ــ  جهت اطلاع بیشتر در جستجو ها بنویسید:  عزیزالدین نسفی.    نظر انوش راوید:  نیوتن و گالیله و خیلی های دیگر،  حتی آنقدر سواد نداشتند،  که در مجامع علمی زمان خود ظاهر شوند،  و به پرسشها پاسخ دهند،  فقط ترفند ی علمی،  و روش استفاده از کتب ایرانی و عرب را بلد بودند. هرمز  hormoz این متن در اعتراض به نمایشی از برنامه دورهمی مهران مدیری است در پائین صفحه       قطار بی ترمز بکوه می خورد،  ماشین بی ترمز هم ته دره می رود،  اینها برای خنده و مس ه بازی و لودگی در ادامه ترفند های استعماری،  خدا را هم به بازی می گیرند،  و از خدا تقاضای دوغ گوساله می کنند،  چه برسد به هرمز که نام دیگر خداست.  جالب اینجاست،  ایمان داران به دین و کشور،  هیچ کدام برای آگاه سازی آنها اقدام نمی کنند.   ــ  هرمز = هرمزد = اورمزد = اهورامزدا:  1 -  نام خدا.  2 -  نام سیارة مشتری.  3 -  نام روز اول از هر ماه خورشیدی.   ــ هرمز =  نام پسرانه با ریشه فارسی.   ــ  هرمز نام تنگه هرمز و نام جزیره هرمز.   ــ  اوستایی = ارمز، ارمزد، اورمزد، هورمز و هورمزد. * سر سال نو هرمز فرودین <><> بیامد بر شاه ایران زمین * فردوسی. * برید لشکرش ناهید و هرمز <><> به پیش لشکرش بهرام و کیوان * دقیقی. * چه کیوان ،چه هرمز چه بهرام و شیر <><> چه مهر و چه ماه و چه ناهید و تیر * فردوسی.   ــ  هرمز نام بسیاری از بزرگان و ان در تاریخ ایران است.       شاید بنظر بیاید،  مطالبی را برای شوخی و خنده و لودگی می گویند،  ولی با دقت در کار آنها،  متوجه می شویم،  در ادامه ترفند های تاریخی استعمار،  برای کودن و لوده ملتها کار می کنند.  مس ه بازی های مختلف و گفتن نام های اصیل ایرانی به سگ و حیوانات دیگر،  از مهمترین روش های استعماری برای بی هویت سازی و خوار شمردن ملتهاست.  برای این برنامه استعماری،  تعدادی بعنوان هنرمند و ساز و برنامه ساز تلویزیونی هستند،  که سابقه این موارد را دارند،  و کار خوبی نمی کنند. در پائین صفحه ربات های ترجمه تصویر ع مترجم گوگل،  ع شماره 8675.       مطالب فارسی در اینترنت،  مورد علاقه غیر فارس زبانها هستند،  و آنها در اینترنت این مطالب را ترجمه می کنند،  و می خوانند.  بهمین جهت لازم است،  مسائلی را مورد دقت قرار داد،  تا ترجمه خوبی شود.   ــ  جملات کوتاه باشند،  با ویرگول یا نقطه از هم جدا شوند.   ــ  در جملات بیش از یک فاعل و فعل و مفعول و صفت بکار برده نشود.   ــ  بعد از هر نقطه یا ویرگول،  دو فاصله گذاشته شود.   ــ  بعد از نقطه از و و یا که استفاده نشود.   ــ  بمنظور اً مانند حتماً،  از شیفت + ض استفاده شود.   ــ  تا می توانید،  از پرانتز خود داری شود.   ــ  بین حروف و کلمات فاصله قرار ندهید.   ــ  از نوشتن ی و ء در انتهای کلمه خود داری کنید.   ــ  پاراگراف ها کوتاه و حداکثر در 10 خط باشد.       لطف نمایید با نوشتن جملات و پاراگراف های فارسی در ترجمه گوگل و غیره،  و دیدن ترجمه آنها به زبان های مختلف،  مسائل و موارد دیگر را هم بی د،  و جهت اطلاع عموم در اینترنت منتشر نمایید.  رعایت این اصول،  ترجمه بدون نقص،  و قابل فهم می شود. مطالب جالب از و گوگل پلاس     مطالب زیر از پژوهشگر گرامی آقای فرشاد فرشید راد است،  که بدلیل جالب توجه بودن در اینجا کپی پیس کرده ام.  جهت اطلاعات بیشتر به صفحه ایشان در ،  یا لینک زیر مراجعه نمایید. کلیک کنید:  جغرافیای کهن و سرزمینهای گمشده فواصل نجومی در معماری ایرانی به زبان ساده     در قوسهای تیز دو ناحیه بسیار مهم وجود دارد یکی که از پای کاردر اینجا نقطه b تا زاویه 22.5 درجه امتداد میابد را به اصطلاح بنایی قدیم ناحیه شکر گاه گویند که در اینجا با نقطه m نشان داده شده ناحیه دیگری را که تا 67.5 درجه از پای کار قرار میگیرد را ناحیه ایوارگاه یا آوارگاه نامند در اینجا با نقطه n نشان داده شده است. شکرگاه ناحیه ای است که قوس زیرین طاق از این ناحیه در فشار شدید قرار دارد و نقطه آسیب پذیر طاق یا گنبد است که آنرا با قوسهای کوچک میسازند تا گنبد ش ته نشود برخی شکرگاه را سر خود به شکن گاه تغییر دادند و شکر را درست ندانسته اند (حتی گرامی من گفت مگر مغازه قنادی است که شکر داشته باشیم! ) حال آنکه شکر درست است این واژه خود به معنی ش تن هم هست و آن در لغتنامه برهان قاطع آمده است. شک و شکار نیز از این واژه برمیآیند. پس بهتر است حتی در یک حرف قدما هم دست نبریم.! از ناحیه شکر گاه تا ایوارگاه ناحیه ای بحرانی برای خود پوسته گنبد است. اما از ایوارگاه تا افراز گنبد یا نوک گنبد به نسبت دو نقطه قبلی بحرانی بودن کمتری دارد. اگر شکرگاه ضعیف باشد گنبد میریزد اگر ایوارگاه در جای نباشد پوسته گنبد میریزد (شاید واژه آوار از همین آمده باشد. البته در پست بعدی خواهم گفت که ایوارگاه یعنی غروبگاه و در اینجا چه معنایی دارد) ناحیه بین شکرگاه و ایوارگاه را شانه مینامند اما پرسش من از علاقمندان این است این دو زاویه که میل گنبد نام دارد با کدام زوایای نجومی تقریبا" برابر است. دانش شگفت انگیز شاهنامه فردوسی در توصیف دژ سیاوش! زمانی که با متن بندهشن و اعلاق النفیسه ابن رسته اصفهانی پی به سرزمین کهن و نابود شده ایی در قطب شمال بردم توانستم آنرا با برخی نشانه هایی که از سرزمین گمشده آتلانتیس از قول افلاطون و سرزمینهای میانی دیگری که در فرهنگهای کهن جهان آمده برابری و سنجش نمایم سرزمینی که مشخصات همه نزدیک به هم هستند کشور یا قاره ایی در شمال و در میان دریا به شکل دایره و با کوههای بسیار بلند پیرامونی که دریایی فراخ دور آن را گرفته است همراه دو یا چهار رود باستانی که در میانه سرزمین جاری است و آب آن گرم است و به دریا ی پیرامونی میریزد سرزمینی که به گرد آن ماه، ستاره و خورشید در گردش است... اما از این مکان اکنون هیچ نشانی نیست. ! اینجانب در کتاب جغرافیای کهن برای نخستین بار از این سرزمین اساطیری سخن گفته ام و در جلد دوم نیز که به همین قاره اسرار آمیز اختصاص دادم در این تاریخ گمشده بشری شواهد ونشانه هایی را ارائه داده ام اما شاید برای دوستان گرامی جالب و هم عجیب باشد که در شاهنامه فردوسی هم شبیه به این گفتارها اما با نام "گنگ دژ " سخن رفته است در داستان سیاوش از دژی سخن به میان آمده است بنام گنگ دژ که آنرا سیاوش در شمال چین بنا نهاده است اما با کمال تعجب مشخصات این سرزمین در شاهنامه مشخصات جغرافیایی است نه توصیف یک ساختمان یا قلعه یا دژ ، که همین میرساند سیاوش آن قلعه و دژ را در مکانی ساخته است که مشخصات آن با همان سرزمین اسطوره ایی ملتهای جهان یکی است.! فردوسی در شرح این مکان میفرماید: از من داستان گنگ دژ را بشنوید و آنرا باور کنید آنجا مکانی است که میان رشته کوههای دایره ای قرار دارد که اندازه محیط آن 100 فرسنگ ( 600 کیلومتر است) کوههای آن انقدر بلند است که ی نمیتواند به بالای آن راه یابد و دور ادور آن فقط یک راه ورودی وجود دارد! اما وقتی توانستی از این رشته کوهها عبور کنی به شهر آباد و بزرگی میرسی که در آن نه بیماری میبینی و نه رنجی همه درآن شادمانند این شهر بهشت برین است و در آن رودهای آب گرم جریان دارند اما کوههای رفیع آن تا یک و نیم قرسنگ بلندی دارد. ( نزدیک 10 کیلومتر) اما شاید عجیبتر این باشد که درست مانند همین فرموده های حکیم فردوسی در شاهنامه را خانم هنسن از قول رییس قبیله آپاچی بیان کرده است که در ج 1 و 2 کتاب به آن پرداخته ایم. ز من بشنو از گنگ دژ داستان بدین داستان باش همداستان چو فرسنگ صد گرد بر گرد کوه ز بالای او چشم گردد ستوه ز هر سو که پویی بدو راه نیست همه گرد بر گرد او در یکیست چو زین بگذری شهر بینی فراخ همه گلشن و باغ و ایوان و کاخ همه شهر گرمابه و رود و جوی به هر برزنی آتش و رنگ و بوی نبینی بدان شهر بیمار یکی بوستان بهشتست و بس یک و نیم فرسنگ بالای کوه که از رفتنش مرد گردد ستوه اخیرا" پروفسور ریچار فروند1 در جنوب اسپانیا صدها نشان دایره ایی بر سنگهای باستانی یافته است که در آن درست سه دایره پیرامونی هم مرکز را ترسیم کرده اند ( کوه، دریا ، منطقه میانی) نکته مهم در اینجا به قول پروفسور فروند این است که تنها راه ورودی به این ل رنت بسته دایره ایی فقط و فقط یک راه است (درست مانند گفته های فردوسی و افلاطون و...) پروفسور ریچارد فروند این دایره های بسته را نشانه قاره دایره ایی شکل آتلانتیس دانسته است وراه ورودی باز شده در پیرامون دایره را همان راه پنهان این قاره اسرار آمیز دانسته است... "بیوَر" شمارش کهن ایرانی به کمک دو دست ! (بخش نخست) برگی از دانشهای کهن و گمشده ایران باستان تصویر شماره 7896.      آیا تا کنون سعی کرده اید با دست خود عدد بزرگی مانند 8452 را بشمارید !؟ خوب در اینصورت دستان شما عددهای محدودی را میتواند نشان دهد مثلا" شاید بتوانید تا ده بشمارید و یا با چند بار تکرار هر دو دست مثلا" 20 یا 30 را هم نشان دهید. اما بزودی در خواهید یافت که برای نشان دادن اعداد بزرگتر هر گز نمیتوانید با انگشت شمارش کنید. اما آیا میدانید ایرانیان نخستین انی بودند که با هر دو دست و آنهم فقط با بیست حرکت تا ده هزار عدد را به روشنی نمایش میدادند ! (حرکت شمار 19 تا است یک حرکت هم هیچ را نشان میداده است که انگشتان باز بوده اند) اگرچه این شمارش ده هزار تایی با دست را به چینیها و رومیها مربوط ساخته اند! اما واقعیت این است که این روش شمارش دستی از هزاران سال پیش به نام "بیوَر" یا "بیوار" یا "بی بار" به معنی "دو دست" در ایران مرسوم بوده است. "بال " و "پل" احتمالا" صورتهای دگرگون شده واژه "بار" و "بر" هستند در غیاث اللغات در واژه "بال" معنی دست را آورده و در فرهنگ واژگان گویشهای ایران هم واژه های"بال" و "پل" در زبان فریمی، کرمانشاهی و زازا به معنی دست آمده است .(تبدیل ر به ل در زبان ایرانی معمول و در پهلوی هم این واگها یک نشان دارند) و "بی" نیز از واژه های کهن پهلوی و اوستایی به معنی عدد دو میباشد. ور و بیوار در زبان پهلوی ده هزار بود. (فرهنگ اسدی، برهان قاطع ، جهانگیری، انجمن آرا، غیاث الغات، آنندراج و صحاح الفرس) ده هزار بزرگترین عددیست که در اوستا نام برده شده . در پهلوی بیور و دراوستا باوار هم آمده ست (حاشیه برهان محمد معین ) بیوراسب یعنی ده هزار اسب.  فردوسی گوید: بدو ماندم این نامه را یادگار <><> به شش بیور اتش آمد شمار کجا بیور از پهلوانی شمار <><> بود بر زبان دری ده هزار سپه بود بیور سوی کارزار <><> که بیور بود در عدد ده هزار. شمارش بیور یا عقد انامل ( خم انگشتان) در زمانهای بسیار قدیم معمول بوده است در برخی کتابهای قدیمی مانند کتاب هندسه عملی ابوالوفا بوزجانی شرح آن رفته است و در غیاث اللغات نیز عقد انامل توضیح داده شده است . یاد آوری لازم است که اگرچه شمارش بیور یا دودست تا ده هزار بوده است اما گاه بیور به نشان ده انگشت دو دست و به جای عدد ده هم بکاربرده شده است. در بیور دست چپ تا 9900 و دست راست تا 100 را میشمرده است. به هر روی این روش شمردن روزگاری پر کاربرد بوده است مثلا" در بازرگانی و تجارت خصوصا" در جاهایی که یداران یا فروشندگان خارجی رفت و آمد داشتند و زبان نمیدانستند این روش را برای داد و ستد یه کار میگرفتند. در جنگها و لشگرکشیها همچنین ان لشگر (شمارندگان لشگر) در پیشاپیش با عقد انامل تعداد سواران را اعلام می د و یا در مدارس به ک ن به همین روش ریاضیات را آموزش میدادند.... و کاربریها دیگری که جداگانه اینجانب در جلد دوم کتاب خود آورده ام اما باید دانست حتی امروزه هم در هوانوردی، کشتیرانی وحتی مسابقات ورزشی و یا آموزش کر و لالها به همین گونه و برگرفته از همین دانش کهن ایرانی اعداد و حروف را با اشاره نشان میدهند. ناگفته نماند مبنای باز و بسته شدن انگشتان برای شمارش ، امروز در طراحی مبانی کامپیوتری به نام "بایناری" یا دو تایی (binary) نیز به نوعی بکار برده میشود. دو ح 0 و 1 را میتوان با دو ح باز بودن و بسته بودن انگشتان مقایسه کرد. نکته دیگر که شاید جالب باشد اینکه شکلهای اعداد انگلیسی و فارسی به طور ساده از روی همین نشانهای دست و شکل خمیدگی انگشتان ساخته شده اند. آموزش شمارش دستی: برای فراگیری این شمارش کهن، هر دو دست خود را بالا بیاورید و کف دستها را به شخص مقابل نشان دهید در این ح 5 انگشت هر دو دست باز میباشد. اکنون از دست راست به ترتیب: 1- سه انگشت: کوچک، کناری و میانی دست راست یا ( خنضر، بنصر و و سطی) نشان دهنده اعداد یکان هستند و از عدد 1تا عدد 9 را نشان میدهند. 2- دو انگشت نشانه و شست دست راست ( سبابه و ابهام) نشان دهنده اعداد دهگان هستند و اعداد از 10 تا 90 را نشان میدهند. اما انگشتهای دست چپ هم به ترتیب : 1- انگشتان نشانه و شست دست چپ (سبابه و ابهام) نشان دهنده صدگان و اعداد 100 تا 900 را نشان میدهند. 2- و سه انگشت: کوچک، کناری و میانی دست چپ یا ( خنضر، بنصر و و سطی) نشان دهنده اعداد هزارگان هستند و از یکهزار تا نه هزار را نشان میدهند. خوب اکنون برای شماردن تا 10000 ما به نوزده حرکت در دست نیاز داریم که در زیر با آن اشاره میکنم: الف- نشان دادن یکان از 1 تا 9: برای نشان دادن عدد 1 نوک انگشت کوچک دست راست خم شده و نزدیک بند آ روی لبه کف دست مینشیند اما به وسط کف دست نمیرسد. (به قول قدما رئوس انامل بر اصول اصابع استوار باشد ) برای نشان دادن عدد 2 انگشت کناری همانطور خم میشود. برای نشان دادن عدد3 انگشت میانی هم همانگونه خم میشود اکنون هر 3 انگشت کوچک، کناری و وسطی در کف دست خم شده اند اما انگشتان دیگر بالا هستند ( در این روش معیار شمارش، انگشتهای خم شده هستند نه انگشتان باز شده) برای نشان دادن عدد 4 انگشت کوچک برداشته میشود. اما دو انگشت دیگر بسته هستند برای عدد 5 انگشت کناری را برداشته تنها انگشت میانی به صورت خم میماند برای نشان دادن عدد6 همه انگشتها را باز کرده ایندفعه انگشت بنصر را به کف دست و نزدیک انتهای کف خم میکنیم ( تا با عدد 2 اشتباه نشود) برای نشان دادن عدد7 انگشت کناری یا بنصر را بر میداریم و فقط انگشت کوچک را تا نزدیک انتهای کف خم میکنیم، برای نشان دادن عدد 8 انگشت بنصر را هم خم میکنیم و برای نشان دادن عدد 9 انگشت میانی را هم تا همان انتهای کف دست خم میکنیم پس اکنون در نمایش عدد 9 هر سه انگشت خم شده اند مانند نشان عدد 3 اما با خم بیشتر. ب- نشان دادن اعداد هزارگان: برای نشان دادن اعداد هزارگان از 1000 تا 9000 کار ما بسیار ساده است اگر درس پیشین یعنی حرکان دست راست را برای یکان آموخته باشیم مانند همان روش در دست چپ نشان هزارگان نمودار میشود مثلا" نشان عدد 1 در دست چپ عدد هزار و نشان 2 عدد دو هزار است همینطور تا عدد 9 که در دست چپ نشان نه هزار است. مثلا" اکنون برای نشان داد عدد 200 ی است دو انگشت دست چپ (خنضر، بنصر) و سه انگشت دست راست (خنضر، بنصر و میانی) را خم کرده و آنرا به شخص مقابل نشان دهیم. پرسش و پاسخ های مربوطه    پرسش سیروس:  حامی یک نکته: فرمودید "بیور" یا "بیوار" چم "دودست" دارد. درست! از سویی "بی" در پارسی باستان چم "دو" را می رساند که همین "بی" امروزه در زبانهای اروپایی روان است و در زبان دانشیک نیز همچون "بی ا ید" یا "بیت" (در سامانه شمارش دودویی و در دانش رایانه) . از سویی همین بن واژه در چامه سرایی و در واژه بیت(bit که به نادرست "بِِیت beit" گفته می شود) که دربرگیرنده دو لت(مصرع) است به کار رفته. ازاین چندینه (جمع) واژه "بیت" هم "بیتها" است و واژه " ات" از بن نادرست است. پاسخ فرشاد فرشید راد:  سخن شما درست است واژگان کهن فارسی ریشه های بسیاری از واژه های علمی جهان است، واژگان ایرانی بنا بر موقعیت جغرافیایی ایران و شرایطی دیگر امروزه در زبانهای اروپایی و عربی پراکنده است. این واژه ها تا جایی که به زبان استانده یا گیرنده وارد شده باشند از دستور زبان گیرنده پیروی میکنند مثلا" اگر مسجد همان مزتگد ایرانی است اما در جمع عربی م ر میشود. و یا به bit در جمع s افزوده میشود. ما فارسی زبانها هم همینطور اگر واژه را از زبان خودمان بدانیم باید دستور زبان فارسی را در آن بربندیم .اما اگر آنرا عربی میدانیم میتوان آنرا در همان بنیاد دستور داد. و از گذشته ادبیات و آموزه های ادیبان بزرگ ایرانی پیروی کنیم. بیتهای شاهنامه از شواهد لغتنامه دهخدا آورده شده است. با سپاس نقشه جهان نمای ایرانی در600 سال پیش ع شماره 7901.      نقشه ای که مربوط به قزوینی جغرافیدان شهیر ایرانی می باشد قاره و استرالیا دیده می شود. این نقشه از تمام جهان می باشد که متعلق به سال 1399 میلادی است و در آن قاره 100 سال قبل از اروپائیان و قاره استرالیا 370 سال قبل از اروپائیان به خوبی مشهود است (پژوهش دوست گرامیم حمید شفیع زاده) ضمنا" منم اضافه کنم در همین نقشه قاره گمشده ايرانويج به صورت 5 تکه خشکی در قطب شمال نمودار است،  در بالای نقشه هم نوشته: تصویرتمامی ربع مس از بر وبحر، معموره وغیر معمور در این صقحه مندرج است.  گفتار احمد ابن رسته اصفهانی دانشمند بزرگ ی قرن سوم در اعلاق النفیسه - موقعیت و قاره کهن در قطب شمال:   ایرانشهر1 چند بخش تقسیم میشود آن بخش را که در فاصله بین دو محل بر آمدن آفتاب در بلندترین روز و کوتاهنرین روز سال قرار دارد اسان گویند (مشرق جهان) آن بخش را که در فاصله بین دو محل فرو رفتن خورشید در بلند ترین روز و کوتاهترین روز سال قرار دارد خوربران گویند (مغرب جهان آفریقا و ارو پا) و آن بخش را که در فاصله بین محل برآمدن خورشید در کوتاهترین روز و محل فرو رفتن خورشید در کوتاهترین روز سال قرار دارد را نیمروز گویند (آسیای میانه) آن بخش را که در فاصله بین محل بر آمدن خورشید در بلند ترین روز و محل فروشدن خورشید در بلندترین روز سال قرار دارد باختر گویند (قاره های ) و آن بخش که در وسط این چهار بخش قرار دارد بنام سورستان خوانند که نسبت به بخشهای دیگر ایرانشهر مانند قلب است در که آنرا دل ایرانشهر گویند (همان ايرانويج و سرزمین میانی)2 لازم به یار آوری است: اگر چه متن به دقت زمین را پیمایش میکند اما معلوم است که در گذشت هزاران سال تغییراتی هم یافته اما فرم آن همان است که در بندهشن نیز آمده است 1- در اینجا ایرانشهر را برابر با همه جهان دانسته شاید این متن برگرفته از متون کهن دیگری است که شاهان پیشدادی را پادشاهان هفت کشور میدانستند. 2- ترجمه اعلاق النفیسه چاپ دارصادر بیروت صفحه 103 برگی از دانشهای گمشده ایرانی ع شماره 7905.   آیا میدانید اصطلاحات sin, cos , tan, cotan که امروزه در مثلثات بکار میروند کاملاً ایرانی هستند و ابتدا برای اندازه گیری نور خورشید در سطح گوی زمین بکار برده میشدند و بعدها وارد مثلثات شدند؟!  آیا میدانید که پیش از ابوالوفا
151028

آیا خانه کعبه را آریائیان باستان بنا نموده اند؟

دو تن از محققین ایرانی معاصر حسن عباسی (سیاوش اوستا) و رضا مرادی غیاث آبادی هردو بر این باورند که در عمارت خانه و یا بازسازی اساسی کعبه ایرانیان عهد باستان نقش اساسی داشته اند. گرچه ایشان برداشت متفاوتی از جنبه دینی پرستشگاه کعبه دارند. حسن عباسی در قیاس خانه کعبه با کعبه زرتشت (آتشکده ابراهیم) در نقش رستم، خانه کعبه را همان خانه کیوان (ستاره زحل/پیر فلک =زروان) میداند ولی به خطا اصل آنرا صرفاً یک آتشکده تصور می کند. ولی غیاث آبادی آنجا خانه خورشیدی و متعلق به ایزد خورشید مهر معرفی می نماید. نگارنده نظر سومی در این باب دارد که با نظر غیاث آبادی همانندیهای دارد: قبلاً بر این باور بودم همانطوری که کورش (فریدون= کشورگشا، ابراهیم) دستور باز سازی معبد اورشلیم را صادر نموده، چنین خدمتی را -در مقابل ۲۰۰ وار کندر اج آزادانه اعراب برای هخا ان- برای ایشان هم انجام داده است ولی سندی بر این امر وجود ندارد. به هر حال در این صورت از آنجایی که کورش خود مهر/ مردوک پرست بوده است لذا نتیجه این میشد که مرمت خانه کعبه بدست رعایای ایرانی و یا بابلی کورش از برای ایزد خورشید شمس (معادل مهر/مردوک) یا اللات ساخته شده باشد. اما بت کعبه به نام هبل (ایزد خورشیدی تجارت، بخت و تقدیر، مردوک/ضحاک ماردوش/مهر) خوانده است که با نام ایزد و الهه خورشید خود اعراب یعنی شمس یا الهه خورشید اللات متفاوت بوده و نشانگر تبار خارجی آن است. نظر حسن عباسی ( متخلص به سیاوش اوستا) در این باب در مورد آتشکده بودن کعبه نارسایی و اشکال اساسی دارد. چه همانطوریکه می دانیم مردوک به عنوان گوساله رب النوع خورشید با مهر آریائیان (میثره، میثه) و آشّور (خدای ملی آشوریان) مطابقت پیدا می کند. آشوری ها خدای دانش را نین ای آزاک می نامیده اند و نین نزد خود کلدانیان ایزد زحل (پیر فلک، کیوان، زروان/وارونا) محسوب میشد ولی خدای دانای تقدیر بابلی های همجوار عربستان خود مردوک/مهر/میثره (بت هبل اعراب) بوده است. منات (الهه قربانی) را می توان همزاد مؤنث منا بشمار آورد که برایش مراسم قربانی به جای آورده میشود. در منابع کهن اعراب و یهود اشاره ای به عمارت کعبه توسط ذوالقرنین یا سلمان فارسی و یا سلیمان اعراب که جمل القاب کورش سوم بوه اند، نشده است. گرچه از چاهی قدیمی به نام سلمان در سمت مکه سخن رفته است. اما روایات پهلوی پشوتن (=تن به سزا ارزانی) یا همان جاماسپ (مغکش) یعنی داریوش اول (=هوشمند) را در رابطه با خانهً کعبه قرار داده و او را ویرانگر این بتکده در روز رستاخیز سوشیانت معرفی می نمایند. مسلم به نظر می رسد که در این گفته حقیقتی تاریخی نهفته است ولی نه آنچنانکه روایات پهلوی متأ وانمود می کنند. چه داریوش در کتیبه بیستون می نویساند که گائوماتای مغ (سپنداته/سپیتاک زرتشت/بردیه، داماد و پسر خوانده کورش) معابد بت پرستی را ویران نموده بود ولی من امر به بازسازی آنها دادم. این نشانگر آن است که از ابراهیم خلیل الله بت شکن ی جز همین گائوماته بردیه ویرانگر معابد بت پرستی ( همان گوتمه بودا/گوتمه مهاویرا) که زمان کورش سوم (فرشوشتر= شهریار جوان) در بلخ و شمال هندوستان حکومت می نموده، مراد نبوده است. پس باید گائوماته زرتشت (سپنداته/ اسفندیار/ بردیه/زریادر) را ویرانگر بتخانه کعبه وداریوش اول (ابراهیم سازنده خانه کعبه؛ اسفندیار جعلی قاتل اسفندیار اصلی و تصاحب کننده و زن و دختر کوچک وی) را بازسازی کننده عمارت جدید کعبه به شمار آورد که آن را برای خ معادل با معبودش اهورامزدا در نزد اعراب یعنی هبل (ایزد بخت و تقدیر و تجارت، در اصل همان مردوک/ مهر/ شیخو کاسیان) بنا و باز سازی نموده است. ایزد میتانی میثه/میثره (خورشید و عهد وپیمان و تقدیر) در خانهً کعبه خصوصا تحت نام منا (=قربانی/اسماعیل) پرستش شده و برایش اکنون نیز در مراسم حج؛ توسط حاجیان در پای کوه منا مناسک قربانی به جای آورده میشود. جالب است که از سوی دیگر نام سرزمین کهن میتانیان در نواحی سمت جنوب دریاچه اورمیه در نزد آشوریان ماننا و مهرانو نامیده شده اند که هردو به زبانهای کهن ایرانی به معنی سرزمین "ایزد مهر"(میثره/میثه) است که خود میتانیها نیز نام خودشان را از همین ایزد قبیله ای شان گرفته بودند. همین سرزمین در اوستا ائیرینه وئجه/ايرانويج یعنی ایران اصلی نام گرفته است. آتشکده ابراهیم یا کعبه زرتشت نیز که شباهت فراوانی به کعبه مکه دارد در ارتباط با میثره (مهر) یا اهورامزدا از عهد کورش به بعد و به احتمال زیاد در عهد خود داریوش اول بنا شده است. اسطوره هاجر و حجرالاسود و اسماعیل (خدای شنوا) پسر هاجر (ص ه) و ابراهیم (خدای زمینیانف شاهنشاه) به وضوح به ارتباط خانه کعبه با منشأ مهر پرستانه آن اشاره می نماید چه اسماعیل (=خدای شنوا) ی خانهً کعبه همان مهر (= الله بی فرزند و الرحمان و الرحیم، مثیه/مشیه) فرزند ص ه (الهه زمین) و ه مرتن (پدر مردم جهان) دارنده لقب اوستایی هزارگوش (یعنی بسیار شنوا) است. معنی مادی و میتانی کرشی (زاده ص ه= مهر ایزد/اسماعیل/نینورتا فرزند الهه نین خورساگ= سرزمین ص ه ای) که برای نام قریش بیشتر مناسب می افتد ما را برآن می دارد که قریش را بدین معنی از آریائیان میتانی اسب پرور و مه رست درون اتحادیه هی وسها (شبانان اسب، پادشاهان شبان) مأخوذ بشماریم؛ هی وسهایی که در حدود سال۱۵۵۰ پیش از میلاد از مصر سفلی رانده شده و در فرار از تعقیب مصریان با اسبان تیزرو شان بدین ناحیه رسیده اند. در ارتباط نام قریش (به عربی یعنی مردم تجارت پیشه) با کورش (به پهلوی یعنی قوچ وحشی، بزکوهی) محققین ره به بیراهه برده اند. اما کلمه بابلی قوروس (جوان) می توانست بیانگر نام خدای جوان خانهً کعبه یعنی اساف/تموز/هبل (مردوک/مهر) باشد. از سوی دیگر کلمه عبری قرش به معنی بیگانه و خارجی نام قریش را به وضوح با میتانیان مه رست درون هی وسها (فرمانروایان بیگانه مصر) مرتبط می سازد؛ هی وسهایی که میتانیان در رأس ی آن قرار داشته اند؛ چه نامهای موسی عمران و اسماعیل تورات و قرآن در واقع اشاره به میثه امُری یعنی ایزد خورشید بی مرگ مهر در درون اتحادیه قبایل هی وس می باشند که مطابق اساطیر از ص ه زاده شده و بعداً هم با عصای خداون چشمه آب افشان در ص ه پدید آورده است. یعنی همان چشمه اساطیری که در روایات اساطیری توراتی و قرآنی به تجلیات عربی و عبری میثره/مهر (میثه) یعنی موسی و اسماعیل نسبت داده شده است. مراسم سنگ اندازی به سوی در مناسک حج از اسطوره بابلی نبرد نینورتا/نابو/اسماعیل با آساگ (به بابلی یعنی ی که بازو میزند) گرفته شده است که در این نبرد آنها از سنگها به عنوان دشمنان آساگ (= به زبانهای ایرانی یعنی ضد سنگ) نام برده شده است. نظر به نام عبری مدینه یعنی یثرب (شهر پدرعالی= مسکن ابراهیم/انکی)، معلوم میگردد که مکه به عبری به معنی "شهر پسر به بند کشیده شده" (=مسکن اسماعیل/ منا) گرفته میشده است. به نظر میرسد فراریان هی وسی یهودی و میتانی در کنار هم بعد از فرار از مصر بدین نواحی رسیده و رحل اقامت افکنده اند. یحیی (جاودانی) بن زکریای (ساگاریا= ص ه ای) انجیلها به عنوان حامی و پشتوانهً عیسی (یهودای جلیلی فرزند زیپورایی) در اساس همان ایزد میثرهً زاده ص ه منظور است که وی را به عمد با عیسی تاریخی/اساطیری مربوط ساخته اند. ● کعبه زرتشت یا آتشکده ابراهیم در نقش رستم: هنوز از محققان معروف ایرانشناسی ی این سؤال را به درستی و وضوح مطرح و حل نکرده است که این معبد که در مقابل دخمه های صلیبی شکل پادشاهان بزرگ هخا بنا شده است، به کدام خدای ایرانی اختصاص داشته است؟ نظر به صلیب خورشیدی و نقش میانجی ایزد خورشید مهر در جهان آ ت و شباهت نسبی این بنا به چارتاقیهای میترایی دوره اشکانی، باید آن را معبد میترایی نوع هخا به حساب بیاوریم. ریچارد فرای در میراث باستانی ایران از این مکان تحت عنوان پارسی آیدانه (زیارتگاه) یاد کرده و می افزاید که بابلیها و عیلامی ها پرستشگاه را خانه خدا میگفته اند. بطلمیوس نام شهر تجاری مکه را به صورت مکورابه آورده است که می توان آن را مکان فرشته مقرب (=جبرئیل/مردوک/مهر) و یا شهر کاروانها معنی نمود. مفهوم دومی با معنی لفظی عربی قریش یعنی قبیله به و تجار همخوانی دارد. ظاهرا نامهای شهر خانهً کعبه یعنی مکه و بکه به ترتیب همچنین معانی شهر بزرگ مرکزی و شهر منسوب به بغ (مهر/ مردوک /هبل) را به دست می داده اند. گرچه معنی لفظی عربی و عجمی مشخص مکه و بکه (باغه آذری ، مچه فارسی، م ر هندوان ) یعنی جایگاه پر از سوسمار است. جالب است که بابلیان عهد باستان سرزمینهای پر تمساح و سوسمار بلوچستان و مصر را از همین ریشه گرفته و ماگان نامیده اند. این معبد میترایی نقش رستم که در عهد فرمانروایان محلی پارس در عهد یونانیان یعنی فراتاکاراها نیز به همراه درفش کاویانی فریدونی(کورش میثره پرست) تصویر گردیده است؛ بعید است که آن به اهورامزدا اختصاص داشته باشد؛ چه اصولاً اهورامزا فاقد معبد بوده است. محمدجواد مشکور از میثره پرستی فراتاکاراها خبر می دهد. ولی ریچارد فرای خدای بالدار ایشان اهورامزدا میداند. نگارنده تصویری از این ایزد را مشاهده ننموده است. در صورت بی ریش یعنی جوان نشان داده شدن می توان حکم به مهر/سروش بودن وی داد. حتی سومین فرشته جهان آ ت زرتشتیان یعنی رشن (فرشته عد ) ملقب به رزیشته با نظم ترین یکی از تجلیات خود این بزرگترین خدای خورشید و عهدو پیمان و شادی و سرور آریائیان یعنی ایزد مهر بوده است. بنابراین اگر اصل الله اکبر الرحمن و الرحیم قرآن را همان ایزد مهر/میثره آریائیان منظور بداریم به خطا نرفته ایم. به هر حال از نام و نشان چهار آتشکده بزرگ ایران باستان یعنی آذرگشنسب (آتش شیرنر نزدیک مراغه) ، آذربرزین مهر (قدمگاه نیشابور)، آذرفرنبغ کاریان فارس و ونابک بلخ (مزار شریف) چنین بر می آید که اینها در اصل در رابطه با خورشید پرستی/مه رستی بوده اند تا اهورامزداپرستی. مسلم می نماید در اصل از ایزد بالدار اوستایی سروش (بسیار شنوا) ملقب به بزرگتر یعنی الله اکبر و مسلح به گرز و راهنمای ارواح در جهان زیرین جز خود همان ایزد مهر (میثره) ملقب هزار گوش (یعنی سیار شنوا) مراد نمی باشد که بزرگترین وجه در تثلیث فرشتگان مهر، سروش و رشن در روز بازپسین است. بنابراین سبب و ان زه احداث این پرستشگاه/آیدانه مهری در مقابل دخمه های پادشاهان بزرگ هخا از همین نقشهای وی در جهان بازپسین معلوم میشود. گفتنی است در ایران باستان پیش از ساسانیان، اهورامزداپرستی به عمق نرفته بوده و حرف اول را همچنان پرستش ایزد خورشید میثره/مهر می زده است. وجود سه جشن آیینی خورشیدی یلدا (یاردا= تقسیم سال، میلاد) و نوروز مردوکی/مهری/جمشیدی (= منسوب به جام خورشید) و جشن پاییزی(سهم وتقدیری) مهرگان گواه صادقی بر این نظر است. کلمه جشن را هم اوستاشناسان کج سلیقه از یسن یعنی پرستش گرفته و کلمه سانسکریتی جیشنو (یعنی فتح و شادی) را در این باب ندیده اند. اصلا اهورامزدا و برهما (هردو به معنی خالق دانا) به عنوان ایزدان د بر گرفته از آیین و رسوم خدای بابلی ائا/انکی یعنی خدای د و زمین و آبهای ژرف بوده اند که برادرهمزاد ویرانگری به عنوان خدای طوفان و طاعون و رعد و خش الی به نام آداد (به زبانهای آریایی یعنی بیدادگر= شیوا/اهر من) داشته است. در دایره المعارف انترنتی ویکیپدیای فارسی این نقش جالب زیرین از آتشکده ابراهیم/کعبه زرتشت ثبت شده است. بر گردیم به موضوع خود بنای خانه کعبه مکه. استدلال بسیار عالمانه رضا مرادیغیاث آبادی برای خانه خورشیدی (چارتاقی مهری) بودن کعبه مکه از این قرار است: ".....روایت های تاریخی پیرامون زمان و علل ساخت کعبه و نیز بانیان سازندهٔ آن، بسیار فراوان و متفاوت است. ارزقی در «اخبار مکه» و ابن رسته اصفهانی در «اعلاق النفیسه» و بوطلی در «تاریخ الکعبه» فهرستی بلندبالا از این روایت ها را آورده اند. روایت هایی که به موجب آنها، حتی حضرت آدم نیز به عنوان نخستین سازنده کعبه معرفی شده است (ابن رسته، ص ۳۵؛ بوطلی، ص ۱۱ تا ۱۴). از هیچیک از این روایت ها و گزارش های پرشمار دیگری که در زمینه سرآغاز ساخت کعبه موجود است، نمی توان چندان به واقعیت نزدیک شد. اما از مجموع آنها می توان اینها را دانست که: ۱) زمان ساخت کعبه و برگزاری آیین های آن به روزگارانی باز می گردد که دست تاریخ از آن کوتاه است. ۲) کعبه نه تنها برای نان شبه جزیره، که برای تمامی مردمان خاورمیانهٔ باستان مقدس بوده است. ۳) ملاحظاتی در پیوند با خورشید و خانهٔ خورشید در کعبه به کار گرفته شده است. شواهدی در دست است که نشان می دهد برای ساخت یا بازسازی کعبه در دوره ای خاص، برخی ملاحظات خورشیدی به کار گرفته شده و کعبه با خورشید در پیوند بوده است. کعبه در ۲۱ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شمالی و در فاصله ۲ درجه در جنوب مدار رأس السرطان جای دارد. از آنجا که در پیرامون مدار رأس السرطان، از دریای سرخ تا اقیانوس هند، چندان شهر باستانی مهمی وجود نداشته است؛ چنین به نظر می رسد که شهر مکه، یکی از معدود گزینه های قابل انتخاب برای جوامع باستانی بوده است که برای ساخت خانه خدا، در جستجوی مکانی بر روی مدار رأس السرطان بوده اند. یعنی مداری که خورشید در بالاترین نقطه اوج خود (در ظهر انقلاب تابستانی) درست به بالای سر و قبهٔ آسمان می رسد. احتمالاً آنان در این مکان، بنای مکعبی بدون سقفی می سازند تا در ظهر نخستین روز تابستان، پرتوهای خورشید نیمروزی با کمترین میزان انحراف از قبه آسمان به درون بنا بتابد. این رویداد جز در نواحی پیرامون مدار رأس السرطان (۲۳.۵ درجه شمالی) در جای دیگری اتفاق نمی افتد. از نگاه اخترشناسی باستانی، آسمان از طبقاتی ساخته شده که «فلک» نامیده می شده اند. نخستین فلک متعلق به ماه، دومین فلک متعلق به تیر/ عطارد، سومین فلک متعلق به ناهید/ زهره، چهارمین فلک متعلق به خورشید، پنجمین بهرام/ مریخ، ششمین مشتری/ اورمزد، و هفتمین فلک از آنِ کیوان/ زحل بوده است. اصطلاح مشهور «هفت آسمان» نیز از همین باور کهن برگرفته شده است. البته فلک هشتمی هم بوده که متعلق به ستارگان ثابت/ ثوابت دانسته می شده است. این طبقات و افلاک بر مبنای مدت زمان یک دور کامل چرخش اجرام آسمانی بر دور زمین و رسیدن به نقطه مفروض آغازین در فلک ثوابت معین می شده است. ماه با زمان تقریبی ۲۹.۵ روز و کیوان/ زحل با زمان تقریبی ۲۹.۵ سال، به ترتیب نزدیک ترین و دورترین فلک غیرثوابت شناخته می شده اند. فلک خورشید یا مداری که خورشید در آسمان بر گرد زمین می چرخیده است، فلک خورشید یا آسمان چهارم یا فلک چهارم نامیده می شده است. پیشینیان معتقد بوده اند که خورشید در این فلک خانه ای دارد که «بیت المعمور» نامیده می شود (از جمله بنگرید به: منتهی الارب و فرهنگ آنندراج). به این ترتیب، بیت المعمور خانه خورشید است در آسمان و در فلک چهارم. اما در روی زمین نیز، خانه کعبه به عنوان زمینی بیت المعمور کیهانی شناخته می شده است. ابن رسته اصفهانی روایت جالبی را در این زمینه نقل کرده که بی گمان شکل ی شدهٔ یک باور کهن است: "از ابن عباس روایت شده که کعبه در مقابل بیت المعمور و درست در زیر آن قرار دارد. بنحوی که اگر از بیت المعمور چیزی فرو افتد، فقط بر روی کعبه می افتد" (ابن رسته، ص ۳۵). این روایت را ابن رسته به نقل از کعب و جعفر بن محمد (ع) نیز آورده است که "بیت الحرام در زیر بیت المعمور است" (همان، همان صفحه). همو (ص ۳۶) نقل می کند که جبرئیل از برای حضرت آدم دو نقطه برای اعتراف (عرفات) قرار داد که یکی از آنها برای وقت «غروب» و دیگری برای «بامداد» بود. با اینکه کعبه در ابتدا بدون سقف بوده، اما بعدها سقفی دوپوش نیز برای آن ساخته می شود که دارای چهار روزنه مربع شکل و زیر یکدیگر در هر یک از بام ها بوده است تا نور را به داخل کعبه هدایت کند: "کعبه در زمان ابراهیم (ع) بدون سقف بوده و سپس قریش در جاهلیت آن سقف را بنا نهادند (همو، ص ۴۱). در سقف خانه کعبه چهار روزنه قرار دارد. . . روی هر یک مرمری یمنی قرار دارد که از آن نور به داخل کعبه می تابد" (همو، ص ۴۳ و ۴۴). بجز شواهد روایی و مکتوب، پلان کعبه نیز وجود برخی ملاحظات خورشیدی در بنا را تأیید می کند. چنانکه در نقشه دیده می شود، کعبه به رغم نام و شهرت خود، یک چهارضلعی غیر منتظم است و ساختمانی متشکل از یک مکعب کامل نیست و قاعده ای مربع ندارد. هیچکدام از هر چهار ضلع قاعده بنا با یکدیگر هم اندازه نیستند و هیچکدام از زوایای آن که به «رکن» مشهور است، ۹۰ درجه نیستند. خورشید در آغاز تابستان (انقلاب تابستانی) از روبروی ضلع شمال شرقی بنا (در میان دو رکن عراقی و حجرالاسود) طلوع می کند و پرتوهای آن به این دیوار می تابد. در ورودی کعبه نیز در همین دیوار قرار دارد و سکوی مشهور به «مقام ابراهیم» نیز در روبروی همین در و دیوار واقع است. خورشید در ۲۴ روز پیش و پس از انقلاب تابستانی و به هنگام نیمروز، درست به بالای کعبه می رسد و چهار ستون نورانی از دو مجموعه روزنه های چهارگانه که در زیر و روی هم در سقف های دوگانه ساخته شده اند، می گذرد و بر کف کعبه می تابد. خورشید در هنگام غروب انقلاب تابستانی تقریباً به محاذات رکن شامی می رسد. در هنگام غروب انقلاب زمستانی، خورشید به محاذات ضلع جنوب غربی کعبه (در میان دو رکن شامی و یمانی) می رسد، در حالیکه نقطه طلوع آن، تقریباً در روبروی رکن حجرالاسود بوده است. کعبه در طول زمان بارها و بارها بر اثر حوادث انسانی و به خصوص سوانح طبیعی، ویران شده و مجدداً برجای پیشین خود بازسازی شده است. ایرانیانِ پیش از ، علاوه بر اینکه هر ساله به طواف کعبه می رفته اند (مسعودی، ج ۱، ص ۲۵۴)، هدایا و پوشش هایی را نیز برای کعبه می فرستاده اند و بازسازی و مرمت آنرا به عهده می گرفته اند. به ویژه که شمار فراوانی از ایرانیان، ن شبه جزیره بوده اند و به قول محمد بن احمد مَقْدِسی در «احسن قاسیم» شمار بازرگانان، صنعتکاران و کشتی سازان ایرانی در کرانه های دریای سرخ به اندازه ای فراوان بوده که زبان غالب در آنجا، زبان فارسی بوده است. ارزقی در «اخبار مکه» از گروه هیربدانی یاد می کند که مقیم شهر مکه بوده اند. یکی از آنان به نام «مهر» در آنجا خواندن و نوشتن آموزش می داده و کوچه ای در مکه به نام او کوچهٔ «مهر» نامیده می شده است (ارزقی، ص ۴۹۵ و ۵۳۶). جلیل اخوان زنجانی در «رصد و تاریخ گذاری در ایران» (ص ۱۷۸) این گمان را پیش کشیده است که واژه «تازی» دل بر اعراب نمی کند و منظور از تازیان یا تاجیان/ تاجیکان، ایرانیان ن شبه جزیره بوده است.( اینجانب نگارنده مقاله باید به عنوان جمله معترضه اضافه نماایم تازی یعنی منسوب به ژدهای نیرومند= مردوک/ماردوش). در بارهٔ ساخت کعبه به دست ایرانیان، روایت های جالبی از ابوالفرج اصفهانی در «الاغانی» در دست است: او آورده است که ابن مسجع (موسیقیدان بزرگ ایرانی که در شبه جزیره به برد گرفته شده بود و ی بود که نغمه های موسیقی ایرانی را بر نغمه ها و الحان عربی توافق و تطبیق داد) آوازی را به عربی در نزد خواجه خود خواند. خواجه پرسید که این آواز را از که آموختی؟ و ابن مسجع گفته بود که از «ایرانیانی که مشغول ساختن کعبه هستند»منبع: http://parnianazizi. /
338528

آذربایجان در روزگار باستان

آذربایجان در روزگار باستان   در روزگار پادشاهی هخا ان (330-550 پ.م.) بی‌گمان استان ماد (māda پارسی باستان)، سرزمین کنونی آذربایجان را نیز در برمی‌گرفته است. در کتیبه‌ی بیستون (db§6) از کشور (dahyu) ماد در کنار ارمنستان، کاپادوکیه و پارت نام برده شده، که به این ترتیب به نظر می‌رسد گستره‌ی ماد از آذربایجان غربی تا تهران کنونی را شامل می‌شده است.با توجه به پیوندهای نزدیک فرهنگی و پارس‌ها و مادها، در کتیبه‌ی بیستون، معمولاً از پارس‌ها در کنار مادها و هم‌چون مردمانی واحد سخن رفته است:* دروغ در میان مردم، هم در پارس هم در ماد، و در میان دیگر مردمان فزونی گرفت (db §10).* همه‌ی مردم برضد کمبوجیه شو د؛ آنان به او (بردیا) روی آوردند، هم پارس هم ماد، و نیز مردمان دیگر (db §11).* من مردم را در جایگاه‌شان مستقر ساختم، پارس، ماد و مردمان دیگر را (db §14).* پارسی و مادی را گسیل داشتم (db §33).یادکرد نام ماد در ردیف نخست کشورهای تابعه، در شماری از کتیبه‌های شاهانه‌ی هخا (مانند dna §3، dse 21، xph §3) گواه جایگاه برجسته‌ی مادها در گستره‌ی شاهنشاهی هخا است. مرکز ماد، همدان (hagmatāna پارسی باستان/ ecbátana یونانی) نیز اقامت‌گاه تابستانی پادشاهان هخا بود ( نفن، کوروپدیا 8/6/22؛ آثنائوس، ضیافت فرزانگان 12/8). به روایت هردوت (3/92) مادها به همراه پَریکانی‌ها و اُرثُکوریبانت‌ها دهمین ساتراپی امپراتوری را تشکیل داده و سالانه 450 تالنت نقره مالیات می‌پرداختند.به نظر می‌رسد که مادها در زمینه‌ی هنرهای تزیینی مهارت ویژه‌ای داشته‌اند؛ چرا که به گواهی کتیبه‌ی dsf §13 از کاران مادی برای طلاکاری و دیوارآرایی کاخ داریوش بزرگ در شوش بهره گرفته شده بود. هردوت (7/62) ضمن شرح ترکیب خشایارشا در زمان حمله به یونان (480 پ.م.) یادآور می‌شود که پارس‌ها و مادها سازوبرگ و جامه‌ی یک‌سانی داشتند. در این زمان، فرماندهی رزمندگان مادی بر عهده‌ی تیگرانسِ (tigranes) هخا بود.  فرماندهی یان ماد، کادوسان، آلبانیا (اران کنونی) و سَکِسیان در نبرد سرنوشت‌سازی که میان هخا و مهاجمان مقدونیایی در آوردگاه گوگَمِلا در 331 پ.م. رخ داد، بر عهده‌ی آتو ات1 بود (آریانوس، آناباسیس 3/8/4). پس از ش ت داریوش سوم و چیرگی مقدونیان بر قلمرو هخا ، اسکندر اُ یداتس (oxydates) پارسی را در زمان توقف در همدان به فرمان‌داری ماد گماشت (آریانوس 3/20/3؛ کوینتوس کورتیوس، تاریخ اسکندر، 6/2/11). اما وی در 27-328 پ.م. ا یداتس را، که از او ناخشنود بود، برکنار کرد و آتو ات را - که در این زمان به‌ناگزیر فاتح مقدونیایی را به سروری شناخته بود - به فرمان‌داری ماد منصوب نمود (آریانوس 4/18/3؛ کوینتوس کورتیوس 8/3/17).آتو ات در 24-325 پ.م.، بریا س (baryaxes) مادی را، که خود را شاه مادها و پارس‌ها خوانده بود، به همراه هم‌دستان شورشی‌اش، در زمان حضور اسکندر در پاسارگاد، تسلیم وی نمود (آریانوس 6/29/3). اندکی بعد دختر وی نیز به ازدواج با «پردیکاس» (perdiccas)، یارِ نزدیک و جانشین اسکندر، درآمد (آریانوس 7/4/5؛ یوستینوس، گزیده‌ی تاریخ فیلیپی 13/4/13). پیداست که در این زمان آتو ات جایگاه برجسته‌ای در نزد حاکمان جدید امپراتوری پارس یافته بود. پس از مرگ اسکندر در 323 پ.م. کشور ماد به دو بخش تقسیم شد: ماد کوچک (بخش شمال غربی) به «آتو ات» و ماد بزرگ (بخش شرقی) به «پیثون» (python) واگذار گردید (دیودروس سیسیلی، کتاب‌خانه‌ی تاریخی 18/3/3؛ یوستینوس 13/4/13). از این زمان به بعد، نام آتو ات بر این بخش از سرزمین ماد نهاده و «آتو اتکان» (از *ātṛpātakāna ایرانی باستان) خوانده شد.2و3 به تصریح استرابو (جغرافیا 11/13/1): «آتو ات کشور خود را از وابستگی به مقدونیان بازداشت و پس از آن که اعلام پادشاهی نمود، این کشور را در چارچوب تی مستقل سامان داد و تا به این روزگار (حدود 20 م.) توالی جانشینی فرزندانش پایدار است و جانشینانش با شاهان ارمنستان و ، و در زمان‌های بعد، با شاهان اشکانی پیوند شویی بسته‌اند».  دانسته‌های ما درباره‌ی جانشینان آتو ات در عصر سلوکیان بسیار ناچیز است. به روایت پولیبیوس (تواریخ 5/55/10-1) در پی شورش مُلُن، فرماندار ماد، آنتیوخوس سوم (187-223 پ.م.)، پادشاه سلوکی، در پی سرکوبی وی و شا انی که تدارکات و جنگ‌جویان بایسته را برای او فراهم آورده بودند، برآمد (220 پ.م.). در رأس این عده، اَرتَبَرزنس4، فرمان‌دار آتو اتکان، قرار داشت که مهم‌ترین و فعال‌ترین هم‌دست مُلُن بود. اما ارتبرزنس به علت کهولت سن سازش‌گری با آنتیوخوس را ترجیح داد و با وی قرارداد صلحی بست که برای شاه سلوکی کاملاً خشنودکننده بود. به گفته‌ی پولیبیوس، آتو اتکان، که قلمرو آن در این زمان از کوه‌های قفقاز تا دریای مازندران گسترده بود، ی نیرومند و بیش‌تر سواره داشت و به جهت برخورداری از منابع طبیعی غنی، می‌توانست انواع تجهیزات جنگی مورد نیاز خود را تأمین کند.پولیبیوس (10/27/12-1) در توصیف سرزمین ماد در روزگار سلوکیان می‌نویسد:ماد برجسته‌ترین نشین در آسیاست، هم به لحاظ پهناوری قلمرو آن و هم به جهت تعداد و نیکویی مردان و اسبانی که پرورش می‌دهد. ماد اسبان مورد نیاز کم ش کل آسیا را تأمین می‌کند. از آن‌جا که ماد چراگاه‌های بسیار خوبی دارد، پرورش اسبان سلطنتی به مادها س می‌شده است. اسکندر در کنار مرزهای این سرزمین حلقه‌ای از ای یونانی‌نشین را، برای پاسداری از آن در مقابل بربرهای همسایه، ب ا کرده بود. همدان شهری متفاوت است. این شهر در شمال ماد واقع است و بر آن قسمت از آسیا که هم‌مرز با مئوتیس (maeotis) و او ین (euxine) است چیرگی دارد. این شهر همواره اقامت‌گاه سلطنتی مادها بوده است و گفته می‌شود که در ثروت و شکوه بناهایش بر همه‌ی ای دیگر پیشی می‌گیرد. همدان در دامنه‌ی کوه اُرُنتس (orontes) واقع است و حصاری ندارد، اما برخوردار از ارگی است که باروهایی سخت استوار دارد. در پای این ارگ، کاخ قرار دارد [...]. محیط آن هفت (حدود 1295 متر) است و عظمت سازه‌های جداگانه‌ی آن گویای ثروت و کامرانی بنیان‌گذاران اصلی آن است [...]. بیش‌تر ف ات گران‌بهای به کار رفته در کاخ در زمان حمله‌ی اسکندر و مقدونیان تاراج شد و بازمانده‌ی آن‌ها نیز در دوران فرمان‌روایی آنتیگونوس و سلو پسر نیکانور.  درباره‌ی چندوچون پیوستن آتو اتکان به پادشاهی اشکانی تا این حد دانسته است که در حدود 147-148 پ.م. مهرداد یکم (132-165 پ.م.) پس از رشته‌‌نبردهایی، ماد بزرگ، ارمنستان، و بی‌گمان آتو اتکان را تصرف نمود و برادرش بگسیس (bagasis) را به فرمانداری این مناطق منصوب کرد (یوستینوس 41/6/7-6؛ موسا خورنی، تاریخ ارمنستان 1/8، 2/68؛ آثار 2005: 43-42).آشفتگی‌های پی‌آمدِ درگذشت مهرداد دوم (91-121 پ.م.) و روی کار آمدن چندین شاه رقیب، تیگرانس (tigranes)، فرمان‌روای ارمنستان، را به حمله علیه شمال غرب ایران و مطیع ساختن آتو اتکان برانگیخت (استرابو 11/14/15؛ پلوتارک، لوکولوس 27-26). روشن است که چیرگی ارمنستان بر این بخش از ایران مدت زمان زیادی نپاییده است.در 36 پ.م. مار آنتونیوس ( رومی) به یاری ارتوسدس5، فرمان‌روای ارمنستان، در پی فتح قلمرو امپراتوری اشکانی برآمد. او زمستان را در ارمنستان به سر برد و سپس در آغاز بهار با ی 113000 نفره از رود ارس گذر کرد و به سرزمین آتو اتکان/ ماد رخنه نمود و پس از تاراج ای این منطقه، تخت‌گاه آن، فراتا (phraata)6، را به محاصره گرفت. در این حین پادشاهی و رزمندگان مادی، عقبه‌ی روم و تجهیزات جنگی آن را یک‌سره تارومار د. م عان فراتا نیز با وج ناگهانی از شهر، رومیان را هراسان و گریزان ساختند. آنتونیوس، که اوضاع خود را بسیار خطیر و وخیم می‌دید و متحدان ارمنی‌اش نیز او را واگذاشته و گریخته بودند، از شاهنشاه اشکانی درخواست مذاکره و آتش‌بس کرد، اما با دریافت پاسخ منفی، در پی عقب‌نشینی و وج از آتو اتکان برآمد. رومیان پس از شش روز و با تحمّل تلفات سنگینی که ناشی از حملات ایذایی ایرانیان بود، از رود ارس7 گذشته و به ارمنستان پناه بردند (کاسیوس دیو، تاریخ روم 49/28-25؛ پلوتارک، آنتونیوس 49-38). پس از ش ت خفّت‌بار رومیان، شاه ماد/ آتو اتکان، ارتوسدس یکم پسر آریوبرزنس8 یکم، که گویا ارجی شایسته و سهمی چشم‌گیر از غنایم رومی به دست نیاورده بود، و یا شاید حضور نیروهای شاهنشاهی را در این منطقه تهدیدی برای استقلال خویش می‌دید، به آنتونیوس روی آورد و از او برای پیکار با اشکانیان و ارمنیان یاری خواست. رومی، که موقعیت را برای تنبیه فرمان‌روای خائن ارمنستان مناسب دیده بود، به این کشور لشگر کشید و ارتوسدس ارمنی را دستگیر کرد اما پسرش ارتا یاس (artaxias) به ایران پناه برد (34 پ.م.). آنتونیوس در 33 پ.م. به قصد رخنه‌ی دوباره به قلمرو شاهنشاهی اشکانی تا رود ارس پیش رفت، اما به بستن پیمان دوستی با شاه ماد/ آتو اتکان رضایت داد. برای استوار ساختن این پیمان، دختر ارتوسدس مادی، یوتاپه (iotape)، برای ازدواج با پسر آنتونیوس، ال اندر - که هنوز کم سن و سال بود - در نظر گرفته و رهسپار روم شد. رومی بخشی از خاک ارمنستان و سربازانی را برای گسترش فتوح در اختیار ارتوسدس قرار داد. چندی بعد، به جهت وقوع نبرد در مرزهای دیگر، آنتونیوس از این منطقه خارج شد و سربازان‌اش را نیز فراخواند. با بهره‌گیری از این فرصت، فرهاد چهارم، شاهنشاه اشکانی و ارتا یاس، شاهزاده‌ی ارمنی، بر ارتوسدس مادی تاختند و او را مغلوب ساختند و پادگان‌های رومی بازمانده در ارمنستان را برچیدند (کاسیوس دیو 49/44-33؛ پلوتارک، آنتونیوس 53-52). ارتوسدس پس از ش ت با فرزندان‌اش به روم پناهنده شد و یوتاپه نیز اجازه یافت که در همان‌جا به خانواده‌اش بپیوندد (کاسیوس دیو 51/16/2؛ مونومِنتوم آن انوم §32). سپس‌تر، فرزندان ارتوسدس با پشتیبانی رومیان دوباره فرمان‌روایی بر ماد/ آتو اتکان را به دست گرفتند. به تصریح کتیبه‌ای از آگوستوس، سزار روم، مادها، به واسطه‌ی سفیران خود، از وی درخواست د که بر ایشان فرمان‌روایی بگمارد، و او آریوبرزنس دوم پسر شاه ارتوسدس یکم را به فرمان‌روایی ماد (مونومِنتوم آن انوم §33) و ارمنستان (مونومِنتوم آن انوم §27؛ نیز کاسیوس دیو 54/9/2؛ تاسیتوس، سالنامه‌ها 2/4) منصوب کرد. پس از آن که آریوبرزنس دوم بر اثر سانحه‌ای درگذشت، پسرش ارتوسدس دوم به فرمان‌روایی ارمنستان گمارده شد، اما ارمنیان علیه‌اش شو د و او را به قتل رساندند (مونومِنتوم آن انوم §27؛ تاسیتوس، همان جا). با کشته شدن ارتوسدس دوم در حدود 20-19 م.، حاکمیت دودمان آتو ات به پایان کار خود رسید و پس از آن، این شاهزادگان اشکانی بودند که به فرمان‌روایی ماد/ آتو اتکان منصوب می‌شدند؛ چنان که به روایت جوزفوس (اعصار کهن یهود 18/2/4؛ 20/3/4) اردوان دوم (38-11/10 م.) پیش از رسیدن به مقام شاهنشاهی، فرمان‌روای ماد/ آتو اتکان9 بود؛ و پاکروس (pacorus) نیز از سوی برادرش، بلاش یکم، (80/76-51 م.) به همین سمت منصوب شده بود. در حدود 72 م. آلان‌ها به ماد/ آتو اتکان هجوم آوردند و آن را به سختی تاراج د، به طوری که پاکروس ناگزیر شد به مناطق دور از دسترس پناه ببرد و برای خانواده‌اش، که در بند آلان‌ها افتاده بود، یک‌صد تالنت نقره بپردازد (جوزفوس، جنگ‌های یهودیان 7/7/4). بلاش برای دفع مهاجمان از روم درخواست یاری کرد (ستونیوس، زندگانی دومیتیان 2/2).استرابو (11/13/3-2) در وصف آتو اتکانِ عصر اشکانی می‌نویسد:آتو اتکان را، با توجه به قدرت‌اش، نمی‌توان کشور کوچک و ناتوانی به شمار آورد، چرا که می‌تواند تا ده هزار سواره‌ و چهل هزار پیاده‌ فراهم آورد. این کشور بندرگاهی به نام کپوت (caputa) دارد که بر کرانه‌های آن نمک شوره می‌بندد و سخت می‌شود [...]. آنان همسایگان قدرت‌مندی چون ارمنیان و پارتیان دارند، که اغلب آماج تاراج‌گری ایشان می‌شوند. اما باز هم در برابرشان پایداری می‌کنند و آن‌چه را که از آنان ستانده شده است، دوباره به دست می‌آوردند. برای نمونه، شهر سیمبک (symbace) را، هنگامی که ارمنیان فرمان‌بردار رومیان شدند، از آنان بازستاندند. آنان موفق به دوستی با سزار شده‌اند، اما در عین حال به اشکانیان نیز تمایل دارند. کاخ سلطنتی تابستانه‌ی ایشان در دشتی در گنزک (ganzaca)10 واقع است11 و کاخ زمستانی‌شان در دژی به نام ورا (vera)12، که آنتونیوس در زمان لشگرکشی‌اش علیه اشکانیان آن را محاصره کرده بود [...]. همه‌ی نواحی این کشور حاصل‌خیزند، به جز بخش شمالی آن که کوهستانی و دشوارگذر و سرد است. استقلال آتو اتکان از حاکمیت بیگانگان (سلوکیان) و فرمان‌روایی دی ای این دودمانی ایرانی، و طبعاً زرتشتی بر آن، در زمانه‌‌ی آشفته‌ای که بیگانگان و کافران (از دید زرتشتیان) بر گوشه گوشه‌ی امپراتوری پیشین هخا چیره گردیده بودند، بی‌گمان این سرزمین را در نزد ایرانیان زرتشتی آن روزگار برخوردار از ارج و جایگاهی ویژه نموده بود. احتمالاً در طی دوران فرمان‌روایی همین دودمان است که آتش مقدس «گُشنَسپ» به شهر شاهی گنزک و سپس به شیز منتقل می‌شود و این محل را به کانون ان و زائران زرتشتی مبدل می‌سازد (بویس و گرِنه 1991: 78-75). جایگاه و منزلت این آتش‌کده چنان بود که شاهان ایران، در زمان رسیدن به سلطنت، پیاده به زیارت‌اش می‌رفتند و نذور و هدایای بسیاری را پیش‌کش می‌ د (مسعودی 1381: 89؛ ابن دادبه 1371: 120). این همه، سبب گردید که در برخی روایات زرتشتی، برای نمونه، «ايرانويج» (خاستگاه زرتشت و قوم اوستایی) با آذربایجان منطبق گردد (بن‌دهش 1369: 76، 89، 128) و در نتیجه‌ این سرزمین زادگاه زرتشت به شمار آید (مسعودی 1382: 224؛ صور الاقالیم 1353: 89‌ ؛ زکریای قزوینی 1366: 172).  عملیات فتح آتو اتکان و الحاق آن به شاهنشاهی نوپای ساسانی به دست اردشیر پاپکان (240-224 م.) صورت گرفت. او پس از ش ت دادن اردوان چهارم (224-213 پ.م.)، واپسین شاه اشکانی، در نبرد هرمزگان، به سوی همدان و جبال و آذربایجان لشگر کشید و آن‌ها را تصرّف نمود (طبری 1352، 2: 584؛ یعقوبی 1371، 1: 194؛ کاسیوس دیو 80/3/3-2). از زمان اردشیر یکم و با شکل‌گیری مفهوم - جغرافیایی - فرهنگی «ایران‌شهر»13 (= قلمرو آریاییان) که در آغاز به آن دسته از سرزمین‌های تحت فرمان شاهنشاهی ساسانی که مردمان‌اش دارای زبان ایرانی و دین زرتشتی بودند اطلاق می‌شد (احمدی 1386: 51)، آذربایجان (āturpātakān پارتی/ ādūrbādagān پارسی میانه) نیز، به جهت سهیم بودن در فرهنگ ایرانی و جغرافیای آن، پیوسته و همواره جزیی از این قلمرو به شمار آمده است؛ چنان که در سنگ‌نبشته‌ی شاپور یکم (270-240 م.) در کعبه‌ی زرتشت آمده است:من: مزداپرست، خدایگان، شاه شاهان ایران و انیران، که تبار از ایزدان [دارد] ...، فرمان‌روای ایرانشهر هستم و [این] ا (= ای ‌ها) را دارم: پارس، پارت، خوزستان، میشان، آسورستان، نودشیرگان، عربستان، آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، سیکان، اردان (= اران)، بلاسکان، تا به قفقاز و دروازه‌ی آلان‌ها ... (škz 1-2؛ باک 1978: 87-284).در سنگ‌نبشته‌ی کِردیر (kirdēr)، موبد بزرگ عصر ساسانی (سده‌ی سوم م.)، نیز آذربایجان جزیی از قلمرو ایران است:و من، کردیر [...]، آتش‌ها و مغان بسیاری را در قلمرو ایران (آریاییان) [یعنی:] پارس، پارت، خوزستان و آسورستان و میشان و نودشیرگان و آذربایجان و ان و ری و کرمان و تان و گرگان و مرو و هرات و اَبَرشهر و تورستان و مکران و کوشان‌شهر تا فراز پیشاور کام‌یاب ساختم (knrm 34-36؛ مکنزی 1999: 245).نویسندگان مسلمان نیز به همین‌سان آذربایجان را جزو همیشگی ایرانشهر دانسته‌اند (بنگرید به: ابن رُسته 1365: 121؛ مسعودی 1381: 74-73؛ مجمل واریخ و القصص 1318: 478؛ مقدمه‌ی شاهنامه‌ی ابومنصوری، ریاحی 1382: 142؛ زکریای قزوینی 1366: 46؛ حمدالله مستوفی 1336: 23-22)، برای نمونه:گویند معتدل‌ترین و باصفاترین و بهترین بخش‌های زمین، «ایران‌شهر» است [...]: درازای آن میان رودخانه‌ی بلخ تا رودخانه‌ی فرات و پهنای آن میان دریای غابسکین (مازندران) تا دریای فارس و یمن، سپس به طرف مکران و کابل و طخارستان و منتهای آذربایجان است و آن جا برگزیده‌ی بخش‌های زمین و ناف زمین است، به علت رنگ مردم آن و اِستِوای پیکرهاشان و سلامت دهاشان؛ زیرا که ایشان از سرخی رومیان و بدخویی ترکان و زشتی چینیان و کوتاه‌بالایی یأجوج و مأجوج (مغول) و سیاهی حبشیان و نابه‌اندامی زنگیان برکنار بوده‌اند (مقدسی 1381: 615).در دوران فرمان‌روایی کواد (531-499، 496-488 م.) و خسرو انوشه‌روان (579-531 م.) در پی انجام یافتن اصلاحات گسترده‌ی اداری و نظامی، امپراتوری ساسانی به چهار ناحیه‌ی نظامی و اداری (kust پارسی میانه) تقسیم گردید و یک سپه‌بُد به فرمان‌داری هر کدام گماشته شد (طبری 1352، 2: 646؛ یعقوبی 1371، 1: 19-218؛ دینوری 1368: 96؛ ابن رسته 1365: 119؛ شهرستان‌های ایران 2، 21، 34، 58). در این تقسیم‌بندی آذربایجان جزوی از ناحیه‌ی «اَباختر» (شمال) بود. این ناحیه، اغلب به جهت اهمیت آذربایجان، صرفاً «ناحیه‌ی آذربایجان» خوانده شده است (ابن دادبه 1371: 119؛ یعقوبی 1371، 1: 219؛ شهرستان‌های ایران: 58). از فرمان‌داران ناحیه‌ی آذربایجان، از «زاذویه نَخوَرگان» (نلدکه 1378: 183)، مهران (ابن اعثم 1372: 106)، «ایران‌گشنسپ» (شهرستان‌های ایران 56) و خُره‌هرمزد و پسرش رستم (سبئوس 1999: 89 و 95؛ مسعودی 1381: 96)14 نام برده شده است. تخت‌گاه آذربایجان در دوران ساسانیان، یا دست‌کم در اوا آن، «اردبیل» بوده است (بلاذری 1346: 163؛ یاقوت حموی 1977: 129).نام‌های ا و روستاهای آذربایجان، چنان که ابن دادبه (1371: 120) در نیمه‌ی نخست سده‌ی سوم ق. به دست داده است، می‌تواند منع ‌کننده‌ی ترتیب آن‌ها دست‌کم در پایان روزگار ساسانیان باشد:مراغه، میانج، اردبیل، ورثان، میسر، برزه، سابرخاست، تبریز، مرند، خوی، کولسره، موقان، برزند، جنزه، جابروان، نریز، اُرمیه، سلماس، شیز، باجروان، رستاق شلف، رستاق سندبایا، بذ، رستاق ارم، بلوانکرج، رستاق سراه، دسکیاور، و رستاق ماینهج.آذربایجان در طی دوران ساسانیان، هم‌چنان دارای ارج و جایگاهی برجسته، و صحنه‌ی وقوع رخدادهایی مهم بود. چنان که خسرو پرویز (628-590 م.) آن گاه که پدرش هرمزد (590-579 م.) به وی گمان نافرمانی و شورش برد، به آذربایجان پناه جُست و در همان‌جا نیز بزرگان ایران او را به پادشاهی شناختند (طبری 1352، 2: 727؛ مسکویه 1369: 189؛ تئوفیلاکت سیموکتا، تاریخ 4/3/13). محل وقوع نبرد پایانی بهرام چوبین و خسرو پرویز، که به ش ت بهرام غاصب و استقرار پادشاهی خسرو فرجامید، در دشت «دنک» در آذربایجان بود (طبری 1352، 2: 33-732؛ مسکویه 1369: 193؛ دینوری 1368: 122؛ ثعالبی 1368: 428).در این دوران، آتش‌کده‌ی «گشنسب» آذربایجان به جایگاهی والاتر از گذشته دست یافته بود؛ چنان که بهرام پنجم (439-421 م.)، پس از ش ت دادن فرمان‌روای هفتالیان، تاج و شمشیر گوهرنشان وی را با زیورهای بسیار دیگر به این آتش‌کده بخشید (طبری 1352، 2: 623؛ مسکویه 1369: 149؛ ثعالبی 1368: 360)؛ و بی‌گمان به جهت ثروت‌مندی و اهمیت و ایدئولوژیک این آتش‌کده بود که هراکلیوس، امپراتور روم شرقی، در زمان تهاجم به ایرانِ عصر خسرو پرویز (624 م.)، این آتش‌کده را به تاراج گرفت (سبئوس 1999: 81 ؛ بسنجید با مسعودی 1381: 142).با هجوم اعراب به ایران، یان آذربایجان و جِبال به فرماندهی رستم پسر خُره‌هرمز، سپهبد آذربایجان، به رویارویی با مهاجمان شتافتند، اما پس از چهار روز نبرد و دررسیدن نیروهای کمکی جنگ‌آزموده و پرشمار از به اردوی اعراب، ایرانیان در آوردگاه قادسیه ش ت خوردند و رستم نیز کشته شد (637 م./ 16 ق.). بازمانده‌ی ایران، که فرمانده آن خُره‌زاد (فرخ‌زاد) برادر رستم بود، در تیسفون تاب ایستادگی در برابر اعراب را نیاورد و شهر را به مهاجمان واگذاشت. تلاش ایران برای پس زدن مهاجمان در نبرد جَلولا (640 م./ 19 ق.) نیز سودی نداشت و سرانجام با ش ت ایران در نبرد نهاوند (642 م./ 21 ق.) راه رخنه و چیرگی اعراب به درون ایران، و آذربایجان، گشوده و هموار شد (سبئوس 1999: 99-98، 105-104؛ طبری 1352، 5: 1671 به بعد؛ بلاذری 1346: 54 به بعد؛ ابن اعثم 1372: 92 به بعد؛ یعقوبی 1371، 2: 24 به بعد؛ مسکویه 1369: 292 به بعد).نخستین فاتح آذربایجان، بُکَیر بن عبدالله، به فرمان عُمر در حدود 642 م./ 22 ق. به این سرزمین لشگر کشید و در نخستین نبرد با آذربایجان، اسفندیار، پسر فرخ‌زاد، را ش ت داد و به بند کشید و به جز دژها، دیگر نواحی را به تصرف درآورد. اندکی بعد، عُتْبه پسر فَرقَد جانشین او شد و ضمن تصرّف مناطق بازمانده، بهرام، برادر اسفندیار، را که به رویارویی با او برخاسته بود، ش ت داد و گریزاند. در این زمان بود که پیمان صلحی میان عتبه و اهالی آذربایجان بسته شد و مردم م م به پرداخت جزیه و پذیرایی از اعراب شدند (طبری 1352، 5: 81-1979؛ مسکویه 1369: 62-361). فتح اردبیل، تخت‌گاه آذربایجان، نیز به دست حُذَیفه پسر یَمان انجام یافت. او مرزبان آذربایجان را ش ت داد و در ازای دریافت 800 هزار درهم با مردم پیمان صلح بست. بنابر این پیمان‌نامه، اعراب متعهد شدند که آتش‌کده‌ها را ویران نکنند، به کردان کوچ‌گر متعرض نشوند و به ویژه اهالی شیز را از و پای‌‌کوبی در روزهای عید و به جا آوردن آیین‌های دیگر بازندارند (بلاذری 1346: 163).به این ترتیب و در طی سال‌های آینده، با گسترش نفوذ و چیرگی اعراب، آذربایجان به جزوی از امپراتوری نوپای ی مبدّل گردید.   پی‌نوشت‌ها:1. *atr.pāta پارسی باستان/ atǝrǝ.pāta اوستایی/ atūrpāt پارسی میانه/ atropátes یونانی به معنیِ «[آن که ایزد] آتش پشتیبان [اوست]» (تاورنیه 2007: 125).2. از میان نویسندگان مسلمان، مقدسی (1385: 555) و یاقوت حموی (1977: 128) نیز تصریح کرده‌اند که نام آذربایجان از نام «آذرباذ» پسر بیوراسف گرفته شده و بنیان‌گذار این ای او بوده است. 3. یونانیان و رومیان این سرزمین را media atropatene (مادِ آتو اتکان)، atropatene (آتو اتکان) و گاه فقط «ماد» خوانده‌اند.4. artabarzanes یونانی/ *rtabrzana ایرانی باستان به معنیِ «تعالی‌دهنده‌ی اَرتا (= نظم و راستی)» (تاورنیه 2007: 293).5. artavasdes لاتینی/ *rtavazdah پارسی باستان به معنیِ «برخوردار از نیروی پایداری به لطف ایزد اَرتا» (تاورنیه 2007: 297).6. منطبق بر مراغه‌ی کنونی (مینورسکی 1944: 62-261).7. به تصریح استرابو (11/13/3) و پلوتارک (آنتونیوس 49)، رود ارس مرز میان ماد آتو اتکان و ارمنستان بوده است. بنابر این، روشن است که از همان آغاز نیز، سرزمین‌های شمالی رود ارس (= اران) بخشی از جغرافیای و فرهنگی آذربایجان (ماد آتو اتکان) نبوده و اطلاق کنونی نام آذربایجان به این منطقه، فاقد مبنای تاریخی است.8. ariobarzanes لاتینی/ *aryabrzana ایرانی باستان به معنیِ «ترفیع‌دهنده‌ی ایرانیان» (تاورنیه 2007: 112).9. تاسیتوس (2/3؛ 6/36، 41، 43) اردوان را، تا پیش از پادشاه شدنش، با سکاها و گرگان مرتبط می‌داند و نه آذربایجان. 10. شهر گنزک در میاندواب کنونی واقع بوده است (مینورسکی 1944: 254). شکل این نام‌واژه (برگرفته از *ganzaka ایرانی باستان «خزانه») گواه ب ا شدن این شهر در زمان هخا ان است. 11. مسعودی (1381: 89) می‌نویسد که اشکانیان تابستان را در شیز (تخت سلیمان کنونی) آذربایجان به سر می‌برده‌اند.12. «ورا» برابر «فراتا» و منطبق بر مراغه‌ی کنونی است (بنگرید به: پی‌نوشت 6).13.aryānšahr پارتی/ ērānšahr پارسی میانه14. منابع دیگر، رستم و پدرش را سپهبد اسان دانسته‌اند (طبری 1352، 2: 783؛ یعقوبی 1371، 1: 214؛ مسکویه 1369: 224).   کتاب‌نامه:ابن اعثم، محمد بن علی (1372). الفتوح، ترجمه‌ی محمد بن احمد مستوفی هروی، مصحح غلام‌رضا طباطبایی مجد، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب ی.ابن دادبه (1371). مسالک و ممالک، ترجمه‌ی سعید خاکرند، تهران، مؤسسه‌ی فرهنگی حنفاء.ابن رسته (1365). الاعلاق النفیسه، ترجمه‌ی حسین قره‌چانلو، تهران، کبیر.احمدی، داریوش (1386). پایان جهان و ظهور موعود در ادیان ایران باستان، تهران، جوانه‌ی توس.بلاذری، احمد بن یحیا (1346). فتوح البلدان، ترجمه‌ی آذرتاش آذرنوش، تهران، بنیاد فرهنگ. بن‌دهش (1369). نوشته‌ی فرنبغ دادگی، ترجمه‌ی مهرداد بهار، تهران، توس.ثعالبی، ابومنصور (1368). تاریخ ثعالبی (غرر اخبار ملوک فرس و سیرهم)، ترجمه‌ی محمد فضائلی، تهران، نقره.دینوری، ابوحنیفه (1368). اخبار الطوال، ترجمه‌ی محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی.ریاحی، محمدامین (1382). سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، تهران، پژوهش‌گاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.زکریای قزوینی (1366). آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه‌ی عبدالرحمان شرفکندی، تهران، مؤسسه‌ی علمی شه‌ی جوان.آسانا جاماسب (1371). شهرستان‌های ایران در متون پهلوی، ترجمه‌ی سعید ، تهران، کتاب‌خانه‌ی ملی ایران. صص 29-221صور الاقالیم / هفت کشور (1353). به تصحیح منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.طبری، محمد بن جریر (1352). تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.مقدسی، ابوعبدالله (1385). احسن قاسیم فی معرفت الاقالیم، ترجمه‌ی علی‌نقی منزوی، تهران، کومش.مقدسی، مطهر بن طاهر (1381). آفرینش و تاریخ، ترجمه‌ی محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگاه.مجمل واریخ و القصص (1318). به تصحیح ملک‌الشعرای بهار، تهران، چاپ‌خانه‌ی خاور.مسعودی، ابوالحسن (1381). نبیه و الاشراف، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.مسعودی، ابوالحسن (1382). مروج الذهب، جلد 1، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی. مشکویه، ابوعلی (1369). تجارب الامم، ترجمه‌ی ابوالقاسم ی، تهران، سروش، جلد یکم.حمدالله مستوفی (1336). نزهت القلوب، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتاب‌خانه‌ی طهوری.نولدکه، تئودور (1378). تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه‌ی عباس زریاب، تهران، پژوهش‌گاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.یاقوت حموی، شهاب‌الدین (1977). معجم البلدان، جلد 1، دار صادر، بیروت.یعقوبی، ابن واضح (1371). تاریخ یعقوبی، ترجمه‌ی محمدابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی.

ایرانویج